4 do’s en don’ts van een inclusieve, multiculturele boekenhoek

Deze blog werd geschreven door Kato Luyckx en Eva Dierickx van de APhogeschool

Juf Ilham toonde de cover van het boek aan de kleuters.
‘HUH?!’ De kleuters keken elkaar verbaasd aan en begonnen luid te lachen. 
‘Dit is prinses Arabella,’ begon Ilham te vertellen. 
Joy sprong meteen recht en riep; ‘Juuuuf! Die prinses is bruin. Die lijkt op mij!’ Haar ogen blonken en haar rug rechtte zich onmiddellijk. 

Er zijn nog veel kleuters zoals Joy, die zichzelf niet (vaak) terugvinden in het bestaande aanbod van tekenfilms, speelgoed of prentenboeken en op een soortgelijke manier zouden reageren wanneer ze zichzelf wel herkennen. We zien dat kinderen zich al erg jong een beeld vormen over zichzelf, anderen en de samenleving, en hoe zij daarin passen.  Intercultureel en antiracistisch onderwijs zijn dan ook geen zaken waarin we pas later moeten investeren als kinderen in de lagere school er zogenaamd ‘klaar voor’ zouden zijn. De kleuterleeftijd is net dé cruciale periode om aan positieve etnisch-raciale attitudes te werken (Aboud et al., 2012; Birtel et al., 2019). Als kleuterleerkracht speel je een grote rol bij het stimuleren van positieve etnisch-raciale attitudes, door onder meer in je klas te zorgen voor waardering en diverse representatie en door in gesprekken expliciet aandacht aan etnisch-raciale diversiteit te besteden.

Kwaliteitsvolle multiculturele prentenboeken zijn een goed vertrekpunt om gesprekken rond etnisch-raciale diversiteit te starten. Ze zijn ook zinvol om bestaande ideeën en attitudes over etnisch-raciale verschillen bij jonge kinderen kritisch te verkennen (Kemple et al., 2016; Lazar & Offenberg, 2011).  

Wat is een multiculturele boekenhoek?

Multiculturele boekenhoeken zijn collecties van boeken “die de raciale, etnische en sociale diversiteit weerspiegelen die kenmerkend is voor onze samenleving en wereld” (Bischop, 1997). In een ideale wereld zouden we multiculturele prentenboeken dan ook niet meer als een aparte soort moeten benoemen, maar is het als vanzelfsprekend dat boeken die de samenleving weerspiegelen in elke klas aanwezig zijn.  

Er bestaan ruwweg drie soorten multiculturele prentenboeken, die allemaal een plaats verdienen in je boekencollectie (Bishop, 1992): 

  1. Boeken met vanzelfsprekende diversiteit. Hierin weerspiegelen de personages de diverse maatschappij, zonder daar expliciete aandacht aan te besteden.  Bijvoorbeeld: Liever niet (Zarissa Windzak), Ada Dapper Wetenschapper (Andrea Beaty), Opa’s Camper (Harry Woodgate), Hoe voel jij je? (Kathy Gordon), Prinses Arabella (Mylo Freeman), Julian is een zeemeermin (Jessica Love), Alles over vrienden (Felicity Brooks) 
  1. Boeken over diversiteit. Deze boeken brengen diversiteit of sociale rechtvaardigheid expliciet ter sprake. Bijvoorbeeld: iedereen telt mee (Hollis Kurman), Ik ben bruin! (Ashok Banke), De binnenkant van mij (Bell Hooks) 
  1. Cultuurspecifieke boeken. In deze boeken staat de beleving van niet-witte personen centraal. Het gaat over bijvoorbeeld het Suikerfeest of een reis naar familie in China. Bijvoorbeeld: Mijn haar (Hannah Lee), Duizend-en-één paarse djellaba’s (Lisa Boersen & Hasna Elbaamrani) Ogen die schitteren in de hoekjes (Joanna Ho), Het mooiste blauw (S. K. Ali, Ibtihaj Muhammad) 
     

Waarom een inclusieve, multiculturele boekenhoek?

In een multiculturele boekenhoek krijgen álle kinderen de kans om (delen van) zichzelf, hun familie en herkenbare rolmodellen te zien, waardoor ze het gevoel krijgen erbij te horen. Kleuters krijgen hierdoor erkenning en bevestiging, wat ook groei stimuleert van hun eigen identiteit. Boeken waarin kinderen zichzelf en hun omgeving in herkennen worden ook wel spiegels genoemd. Als kleuters zichzelf kunnen herkennen en identificeren in personages bevordert dit de leesmotivatie van kleuters (van kleur), wat een positieve invloed kan hebben op hun leesvaardigheid en algemene leerprestaties (Becker et al., 2010; Gay, 2000) 

Naast spiegels zou elke boekenhoek ook ramen moeten bevatten. Boeken die we omschrijven als ramen gunnen kinderen een blik op verschillende culturen, perspectieven, waarden en omgevingen. Doorgaans krijgen witte kinderen veel spiegels en weinig ramen in hun boekenaanbod, en kleuters van kleur krijgen veel ramen (die uitkijken op het leven van witte kinderen) maar weinig spiegels. Door te zorgen voor een ruime en gevarieerde beeldvorming van de samenleving, stimuleer je in een multiculturele boekenhoek dat kleuters vertrouwd worden met onderlinge verschillen en deze ook respecteren. Je bevordert hierdoor positieve etnisch-raciale attitudes, empathie en begrip van alle kinderen (Klefstad & Martinez, 2013; Beneke & Cheatham, 2019; Bellinii, Pereda, Cordero, & Suarez-Morales, 2016). Dit is in alle klassen van belang, en dus zéker ook in klassen met (bijna) uitsluitend witte kinderen. 

Naast erkenning en een blik op de wereld kunnen multiculturele prentenboeken ook kleuters leren en stimuleren om op te komen voor sociale rechtvaardigheid (Derman-Sparks & Edwards, 2010). Door middel van boeken kan je kleuters leren om onrechtvaardige situaties te herkennen en je kan zo ze zo helpen woordenschat aanreiken om dit vervolgens ook te leren benoemen. ‘Dat is oneerlijk, hé, juf!’, ‘iedereen is anders, maar we zijn wel even belangrijk, meester!’  

Ondanks de vele voordelen van een multicultureel boekenaanbod, hebben verschillende studies vastgesteld dat personages van kleur in prentenboeken nog steeds relatief ondervertegenwoordigd zijn (bv. de Bruijn et al. 2021a; Koss 2015; Koss et al. 2017).  Het samenstellen van een multiculturele boekenhoek is dan ook een belangrijke –maar niet steeds gemakkelijke- taak, waar je als leerkracht actief mee aan de slag moet gaan!  

Tips en valkuilen

We geven je enkele do’s en don’ts die je op weg kunnen helpen naar een meer inclusief, multicultureel boekenaanbod (o.a. Santora & Staff, 2013; Harper & Brand, 2010, De Bruijn et al. 2021b).  

DO’S 

  • Check de algemene kwaliteit van het boek. Spreekt het boek aan? Zijn de tekst en illustraties prikkelend, uniek en gepast? Is het geschikt voor de leeftijd van je kleuters?  
  • Screen de personages in je boeken. Hoeveel boeken met personages van kleur liggen er op ooghoogte in de boekenhoek? Worden die personages ook authentiek afgebeeld zonder stereotypering? Wie ontbreekt er in de verhalen? 
    Let niet alleen op etnisch-raciale diversiteit, maar integreer diversiteit in de breedste zin van het woord. Krijgen meisjes evenveel actieve, niet-stereotype rollen als jongens? Is er plek voor mensen met een beperking in je boekenhoek? Focus ook op de kruispunten van diversiteit. Zijn bijvoorbeeld alle LGBTQIA+-personages wit, of zijn er ook van kleur, of met een beperking? 
  • Kijk kritisch naar de rollen en machtsverhoudingen in de boeken. Nemen personen van kleur ook actieve rollen op of staan ze er slechts bij op de achtergrond? Zijn de personages van kleur niet slechts de achtergrondpersonages.  
  • Maak waar mogelijk gebruik van own voices boeken. Dit zijn boeken waarbij je erop kan vertrouwen dat de werelden die in het boek gecreëerd of beschreven worden, zo authentiek mogelijk worden weergegeven doordat ze gemaakt werden door leden van die bepaalde cultuur of gemeenschap. Own Voices-auteurs en illustratoren schrijven en illustreren hierdoor niet met de blik van een buitenstaander of observator, maar met de culturele nuance van een actief lid van die cultuur. Zeker bij cultuurspecifieke boeken en boeken over diversiteit is het belangrijk om aandacht te hebben voor de achtergrond en ervaring van de auteur en illustrator (de la Fuente-Lau, 2021). 

DON’TS: 

  • Vermijd een kleurenblinde boekenhoek. Het is belangrijk om diversiteit niet alleen te tonen, maar ook te bespreken. Benoem verschillende huidskleuren, gewoontes en achtergronden die je ziet, waar het relevant is. Geef een antwoord op vragen die kleuters stellen en durf zelf ook (kritische) vragen te stellen over diversiteit. Boeken over diversiteit en cultuurspecifieke boeken zijn belangrijk, want deze kunnen dergelijke belangrijke gesprekken uitlokken en gepast ondersteunen.
  • Let op voor boeken waarin diverse personages vooral worden getoond om te tonen hoe ‘anders’ of ‘exotisch’ ze zijn. Hierdoor versterk je impliciet het wij-zij denken. Dat kan bijvoorbeeld een valkuil zijn bij personages die uit een land ‘hier heel ver vandaan komt’ dat verder niet wordt benoemd. Ook bij wereldatlassen waarin verschillende landen erg kort en dan ook vaak stereotiep getoond worden, is dit een gevaar. Als de belangrijkste eigenschap van een persoon is dat die hier heel ver vandaan komt, maak je vooral duidelijk dat die persoon ‘anders’ is. Hierdoor maak je het personage (onbedoeld) minder herkenbaar of menselijk voor kleuters.  
  • Vermijd boeken waarin het ‘andere’ personage zich eerst moet bewijzen voor hij erbij hoort. De ‘ander’ is meestal eng, ziet er anders uit en komt misschien ook van elders. Hij wordt dan pas aanvaard van zodra hij iemand redt of een bijzondere daad doet. In dergelijke boeken is het moraal doorgaans dat je niet bang moet zijn voor wat je niet kent, maar lees je onderliggend ook dat ‘de ander’ pas ‘erbij hoort’ als hij/zij zich eerst bewijst.  
  • Let op dat niet alle boeken over diversiteit dierenboeken zijn. Omdat volwassenen racisme, diversiteit, verschillen en gelijkenissen moeilijke thema’s vinden om over te praten, verkiezen we vaak boeken waarin alle personages dieren zijn. Toch is het belangrijk om het ook over huidskleuren, mogelijkheden en gezinsstructuren te hebben met menselijke personages en zo ook deze taboes al vanaf een jonge leeftijd te doorbreken.   

Tenslotte 

Een boekenhoek is slechts een eerste –maar zeer belangrijke- stap die je kan zetten naar een interculturele, antiracistische klas. Binnen het project Kleu(te)rRijk gaan we in op wat we nog meer kunnen doen om een interculturele of antiracistische klasomgeving te creëren, waarin elk kind zich thuis voelt, waarin diversiteit vanzelfsprekend is en waarin je samen met kleuters kan opkomen voor sociale rechtvaardigheid.  

Meer weten over ons project? Klik hier om je in te schrijven op onze nieuwsbrief. 

Ben je al sterk rond dit onderwerp bezig en wil je graag actief meewerken om ook collega’s hierin te versterken? Via dit formulier kan je je aanmelden om mee te werken aan ons project. 

Bronnen: 

Aboud, F. E. (2008). A social-cognitive developmental theory of prejudice. In S. M. Quintana & C. McKown (Eds.), Handbook of race, racism, and the developing child (p. 55–71). John Wiley & Sons, Inc. 

Aboud, F. E., Tredoux, C., Tropp, L. R., Brown, C. S., Niens, U., Noor, N. M., et al. (2012). Interventions to reduce prejudice and enhance inclusion and respect for ethnic differences in early childhood: A systematic review. Developmental Review, 307–336. http://dx.doi.org/10.1016/j.dr.2012.05.001  

Bigler, R. S., & Liben, L. S. (2007). Developmental intergroup theory: Explaining and reducing children’s social stereotyping and prejudice. Current Directions in Psychological Science, 16(3), 162–166. https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2007.00496.x   

Birtel, M. D., Di Bernardo, G. A., Stathi, S., Crisp, R. J., Cadamuro, A., & Vezzali, L. (2019). Imagining contact reduces prejudice in preschool children. Social Development28(4), 1054-1073.  

Bishop, R. S. (1992). Multicultural literature for children: Making informed choices. Teaching multicultural literature in grades K-837, 54. 

Bishop, R. S. (1997). Selecting literature for a multicultural curriculum. In V. J. Harris (Ed.), Using multi-ethnic literature in the K–8 classroom (pp. 1–20). Norwood, MA: Christopher-Gordon.  

de Bruijn, Y., Emmen, R. A., & Mesman, J. (2021). Ethnic Diversity in Children’s Books in the Netherlands. Early Childhood Education Journal49(3), 413-423. 

de Bruijn, Y., Emmen, R. A., & Mesman, J. (2021). What do we read to our children? Messages concerning ethnic diversity in popular children’s books in the Netherlands. SN Social Sciences, 1(8).

de la Fuente-Lau, S. (2021). What does own voices mean? And why it matters. [Blogpost] van https://littlefeminist.com/2021/02/22/what-does-own-voices-mean/

Derman-Sparks, L., & Edwards, J. O. (2010). Anti-bias education for young children and ourselves (Vol. 254). National Association for the Education of Young Children.  https://doi.org/10.1111/sode.12374   

Gay, G. (2010). Acting on beliefs in teacher education for cultural diversity. Journal of Teacher Education, 61(1-2), 143-152. https://doi.org/10.1177/0022487109347320 

Kelly, D. J., Quinn, P. C., Slater, A. M., Lee, K., Ge, L., & Pascalis, O. (2007). The other-race effect develops during infancy: Evidence of perceptual narrowing. Psychological Science18(12), 1084-1089.    

Kemple, K. M., Lee, I. R., & Harris, M. (2016). Young children’s curiosity about physical differences associated with race: Shared reading to encourage conversation. Early Childhood Education Journal, 44(2), 97–105. https://doi.org/10.1007/s10643-014-0683-0  

Lazar, A. M., & Offenberg, R. M. (2011). Activists, allies, and racists: Helping teachers address racism through picture books. Journal of Literacy Research43(3), 275-313. 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.