"Juf/meester, wat doet een virus?"

Wat als een 5-jarige deze vraag stelt? De vraag wegwimpelen? Of wacht, vertellen dat virussen ons verkouden kunnen maken. Toegeven dat je het zelf niet helemaal weet. Een prentenboek erbij halen? Op de website van Klasse vind je goede tips hoe je met kinderen kan praten over het coronavirus, maar wat als oudste kleuters meer willen weten over bacteriën, virussen of andere complexe wetenschappelijke mechanismen?  

Rhinovirus Rita: een verhaal dat vertelt hoe we verkouden worden

Henrik Brändén
(foto: Mattias Burrel)

De Zweedse microbioloog Henrik Brändén schrijft verhalen voor kinderen over complexe wetenschappelijke onderwerpen. In het verhaal ‘Rhinovirus Rita’ krijgt Lotta een virus in haar keel. Wetenschappelijke concepten worden uitgelegd op kindermaat zonder ze te verkleuteren. Bepaalde woorden worden wel begrijpelijk gemaakt: granulocyten noemt hij de ‘cellen met de stippen’ waarbij de stippen stoffen bevatten om te vechten tegen het virus, de macrofagen noemt hij de ‘stofzuigercellen’ omdat ze dode cellen en virussen eten. De uitleg in het verhaal gaat veel verder dan dat virussen ‘vieze beestjes’ zijn.


Het rhinovirus klampt zich vast aan een cel in de keelwand, klautert naar binnen en … Maar de ‘cellen met de stippen’ en de killercellen beginnen nu te strijden tegen het virus… (Henrik Brändén)  

Als leerkracht ben je toch geen wetenschappelijk expert?

Geen probleem vindt Henrik Brändén. Leerkrachten durven toch ook een verhaal te lezen over ridders en prinsessen zonder te kunnen uitleggen wat het feodalisme is of wat precies de constitutionele rol is van de kroonprinses. Je hoeft zelf geen expert te zijn om kinderen ermee kennis te laten maken via een verhaal.

Wennen aan wetenschappelijke woorden

Henrik Brändén gelooft dat het belangrijk is om te lezen en vertellen over natuurwetenschap, atomen, cellen, bacteriën, genen, etc. Zo wennen de kinderen aan deze woorden en krijgen ze er een band mee. Zo zijn deze woorden niet meer meer zo ‘beangstigend’ wanneer men exact gaat leren wat ze betekenen.

Werkvormen: verhaal ‘Rhinovirus Rita’ + dramatische verwerking + tekenen

In een Zweedse studie (2019) ging men aan de slag met 25 kinderen tussen 4 en 8 jaar met het verhaal ‘Rhinovirus Rita’. De kinderen luisterden naar het verhaal en speelden het na. Vervolgens maakten ze tekeningen over het verhaal. Je kan de tekeningen bewonderen op p. 9-13 van dit document.   

Wat hadden de kinderen ervan opgestoken?  

“Er waren virussen in de keel van Lotta. Lotta voelde dat het pijn deed. Ze werd ook heel moe en ze had koorts. Het waren de hersenen die de koorts deden starten om te helpen te vechten tegen de virussen. Dit is wat gebeurt in je lichaam wanneer we verkouden zijn en dan vecht ons lichaam en maakt ons weer beter.” (5-jarige)

Het leren van de kinderen werd onderverdeeld in 5 niveaus. Tussen de haken het aantal kleuters en lagere schoolkinderen dat geleerd had op elk niveau:

  1. Leren over de werking van het immuunsysteem en besef dat dit zich werkelijk in het lichaam afspeelt als we ziek zijn. (2 kls, 2 ls)
  2. Leren over de werking van het immuunsysteem, maar geen besef dat dit echt is. Het kind ziet het als een ‘verhaaltje’. (3 kls, 6 ls)
  3. Fragmentair leren. Bijvoorbeeld: “Er waren stofzuigercellen, cellen met stippen en killercellen.” (2 kls, 3 ls)
  4. Maken een nieuw verhaal over bacterieën. Hoewel het oorspronkelijke verhaal handelde over virussen, maakten deze kinderen zelf een nieuw verhaal over bacteriën. (2 kls, 0 ls)
  5. Geen leren. (4 kls, 0 ls)

Prentenboeken over deze thema’s

Henrik Brändén is een graag geziene wetenschapsverteller op wetenschapsfestivals en in scholen. Hij schreef drie verhalen en tekende er zelf illustraties bij.

Er zijn echter weinig boeken voor jonge kinderen die zulke thema’s aansnijden. Er liggen dus nog mogelijkheden voor makers van prentenboeken om wetenschappelijke concepten op een verhelderende manier aan bod te laten komen. Met deze boekjes kan je wel al aan de slag:

  • In ‘Hatsjoe, zo word je verkouden’ (Read & Sims, 2019) kom je heel wat te weten over hoe je verkouden wordt.
  • ‘An adventure story about Anna the virus’ (Gertony E., 2016) is een Engelstalig avonturenverhaal dat kinderen laat kennismaken met virussen.
  • In ‘Niet aan dit boek likken’ (Ben-Barak & Frost, 2019) wordt op een humoristische manier verteld over microbe Miek. Het bevat illustraties van echte microben en de personages zijn vormgegeven zoals de microben er in het echt uitzien.
  • ‘Wat schuilt er onder mijn huid?’ (Bestard, 2017) laat zien wat er zich allemaal aan de binnenkant van ons lichaam afspeelt. Van botten, spieren en organen tot microscopisch kleine virussen en bacteriën. Je kijkt door groene, blauwe of rode lenzen en zo zie je telkens iets anders.

Ken jij nog interessante prentenboeken die abstracte wetenschappelijke thema’s aansnijden en behapbaar maken voor oudste kleuters? Laat het ons weten via het reactievenster.

Bronnen:

  • Ben-Barak I. & Frost J. (2019). Niet aan dit boek likken. Amsterdam: Luiting-Seithoff
  • Bestard Aina (2017). Wat schuilt er onder mijn huid? Hasselt: Clavis
  • Brändén Henrik (2020). Sagor om bakterier, virus och fotsyntes. Geraadpleegd op 9 maart 2020, van https://henrikbranden.se/meriter/pedagog/sagor-om-bakterier-virus-och-fotosyntes/
  • Gertony E. (2016). An adventure story about Anna the virus.
  • Read L. & Sims S. (2019). Hatsjoe, zo word je verkouden. Etten-Leur: Arsscribendi
  • Walan S. & Enochsson A.-B. (2019). The potential of using a combination of storytelling and drama, when teaching young children science. European Early Childhood Education Research Journal, 27(6), 821-836.

Bronnen afbeeldingen:

4 gedachtes over “"Juf/meester, wat doet een virus?"

  1. Dag Karoo

    Kijk eens aan… héél lang geleden deden we eens samen ‘Drammadoor’ in een geel kasteel op een berg. En nu komt van jou deze toffe leestip op Kleutergewijs. Merci!

    Omdat ik het boekje niet ken, zocht ik het even op op Wikipedia: “In de mond van Jaap wonen twee heel kleine trolletjes. Ze zijn zo klein, dat je een vergrootglas nodig hebt om ze te zien. De een heeft zwart haar en heet Karius, en de ander heeft rood haar en heet Baktus (afgeleid van cariës en bacterie).”

    Cariërs en bacterieën in de hoofdrollen als twee Noorse trollen…
    het spreekt tot de verbeelding om na te spelen…

    Groetjes
    Astrid

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.