Kleuters aan de slag met (prenten)boeken en andere leesmaterialen van A tot Z, deel 3 – Van Partituren tot Tijdschriften

Maak leeslingen van je leerlingen! Dat doe je, onder andere, door hen van heel jongs af aan op doeltreffende en begeesterende wijze kennis te laten maken met een groot leesaanbod dat bestaat uit rijke, verscheidene, uiteenlopende, gevarieerde leesmaterialen. Hier zijn we met het derde deel van ons leesaanbod-blogkwartet.

In deel 1 (januari 2021) en deel 2 (februari 2021) trachtten we je te inspireren om agenda’s, atlassen, catalogi, encyclopedieën, fabels, fotoboeken, handleidingen, informatieve boeken en kunstkijkboeken in te zetten in de kleuterklas; en gaven we enkele tips rond hoe je functioneel en succesvol kan werken rond poëzie met kleuters. We graaiden andermaal op alfabetische wijze in onze grabbelton der leesmaterialen; en geven hieronder voorbeelden van hoe je kleuters warm kan maken voor partituren, silent books en tijdschriften.

Veel lees(materiaal)plezier!

Partituren, bladmuziek, muziek die op papier genoteerd werd … je vindt ze overal! En zoals voor alle leesmaterialen geldt, kan je ook met muzikale schrifturen heel wat bereiken in de kleuterklas.

Zoek in het kartonboek Kleuren (Gaudesaboos, 2015) de bladzijde met de letter waarbij geschreven muziek afgebeeld staat … Welke kleuren zie je? Ken je het instrument? Vind je het ook in onze muziekkoffer?

En voor de leerkracht: kijk eens welk vintage vogeltje daar op de partituur weergegeven wordt – speel het lied gerust op de xylofoon voor de kleuters, als beloning voor het vinden van het instrument in de koffer.

Heb je zelf in de klas een xylofoon met kleurtjes? Laat de kleuters hun naam schrijven. Voor elke letter gebruiken ze een andere kleur die overeenkomt met de kleur van een staaf van de xylofoon (je kan ook gekleurde stickertjes kleven op de staven, als alle staven eenzelfde kleur hebben). Hoe klinkt hun naam als ze deze ‘naampartituur’ spelen op de xylofoon? Kunnen we de naam van de kleuter of de leerkracht raden als we het muziekstuk horen?  Neem de naammuziekstukken op, en gebruik ze ‘s morgens bij het overlopen van de aanwezigheden!

(doelen) Via deze activiteiten leer je de kleuters opmerkzaam en doelgericht kijken, en beeldelementen herkennen en verwoorden. Deze illustratie biedt méér dan je op het eerste zicht zou denken: bij een eerste aanblik vallen de subtiele verbanden tussen tekst en illustratie, en tussen de verschillende onderdelen van de illustratie, immers niet op. Wie van de kleuters begrijpt snel dat je met het object op de voorgrond de partituur op de achtergrond kunt spelen? En let ook eens op de letters van de xylofoon: er zijn evenveel letters als staafjes, én in dezelfde kleur. Dat is illustraties – beelden – lezen voor gevorderden! Wanneer je er een echte xylofoon bijhaalt en het lied speelt, oefen je niet alleen de muzikale vaardigheden  van je kleuters, maar ben je ook bezig met muzikaal erfgoed. Je werkt aan symboolbewustzijn en rekt het muzikaal experimenteren van de kleuters op, wanneer ze de letters van hun eigen naam met de staven verbinden en hun eigen naam ‘spelen’. De kleuters leren dat noten (de staven), net als letters, afgesproken symbolen zijn, die je telkens op een andere manier met elkaar kunt verbinden tot andere namen of melodieën. Met het raden van elkaars naam ben je op originele wijze bezig met auditieve vaardigheden: het horen en het herkennen van de verschillende namen van de klas.

Wszystko gra (Czerwińsa-Rydel & Ignerska, 2011), een prachtig prentenboek waarvoor de schrijfster en de illustratrice in 2012 de Bologna Ragazzi Award voor beste non-fictieboek wonnen, biedt uiteenlopende zintuiglijke en muzische mogelijkheden. Zoals op het wereldwijde web omschreven wordt:

“Weet jij welke instrumenten spelen in een symfonieorkest? Welke groepjes maakt men in het orkest, en wie is de dirigent? Dit boek laat je kennismaken met de wereld van muzikanten, hun instrumenten; en de relatie tussen de muzikanten en hun instrument, tussen de muzikanten onderling en tussen de instrumenten onderling. Je wordt uitgenodigd in de oefenruimte, waar je kennis maakt met alle muziekinstrumenten en hun uitvoerders. De aanvankelijke sonische chaos en moeilijke relaties tussen de individuele artiesten veranderen geleidelijk in prachtige muziek. En als de dirigent binnenkomt … Wszystko gra! Dan is het all’s play: iedereen speelt harmonisch in symfonie!” (Lubimyczytac, n.d.)

Dit boek geeft jou een mooie kans om in de schoenen van de kleuters te gaan staan: voor iemand die het Pools niet machtig is, is de tekst zo goed als onleesbaar. De beelden vertellen het verhaal: de kleuters kunnen aan de leerkracht vertellen wat er gebeurt, vermits deze de woorden niet kan lezen.

Of leg een foto van een symfonisch orkest naast het boek: de trombone, de pauken … waar zijn ze te vinden in het boek? Zijn alle muzikanten gevonden? Dan kan de dirigent eraan beginnen! Wszystko gra!

(doelen) Dit boek leert kleuters in de eerste plaats veel bij over muziek, muziekinstrumenten, artiesten, een dirigent en optreden. Naast deze kennismaking met een voor veel kleuters onbekende wereld, spreken de originele, kunstzinnige prenten – die de artistieke leefwereld van de kleuters vergroten – samen met de tekst ook de sociale vaardigheden van de kleuters aan. Op fijnzinnige manier wordt het de kleuters duidelijk gemaakt dat alle instrumenten, hoe mooi ze op zichzelf ook klinken, samen moeten werken om het optreden mogelijk te maken. Maar: in dat groepsgebeuren krijgt eenieder wel een stem! Via de voorgestelde activiteiten werk je daarnaast ook aan talensensibilisering. Als de kleuters de Poolse letters met Nederlandse letters vergelijken, zien ze vast minieme verschillen. En: zijn er ook verschillen tussen Franse en Nederlandse letters? Een tekst in een andere taal biedt bovendien veel spreekmogelijkheden: de kleuters kunnen het verhaal immers evengoed vertellen als de leraar, want we weten toch niet wat er staat. Aan de hand van de beelden scheppen de kleuters hun eigen verhaal en gebruiken ze taal … een prachtige spreekkans

“Speelt iedereen?” – glimlachte de dirigent, en de instrumentalisten haalden diep adem.
“Laten we beginnen” – fluisterde hij.

Het boek Diapason (Devernay, 2011) is een silent book in leporello-vorm dat het verhaal vertelt van een symfonisch dirigent die zich in het bos begeeft en een muzikale beweging leidt van bladeren die op magische wijze vliegende vogels worden. Of zoals we op de achterflap kunnen lezen: “Een boek dat zich ontvouwt als de vleugels van een vogel, op het ritme van een kleine dirigent die op hoge bomen staat.”

Doorheen de uitvouwbare pagina’s ontstaat er een volledig muziekstuk dat je met de kleuters kan ontdekken: Hoe klinkt deze pagina volgens jullie? En nu we het boek verder uitvouwen, wat denken jullie bij deze drie bladzijden  – gaan we luider, zachter, sneller, trager …?

Op het wereldwijde web zijn diverse afbeeldingen van de cover van dit harmonicaboek te vinden. Je kan deze tonen aan de kleuters, en vertalen: in het Frans en Spaans is de titel ‘Stemvork’; in het Engels ‘De Dirigent’ en in het Duits … dat woord kennen we ook in het Nederlands! (‘Applaus’). Onderzoek samen het boek, om te kunnen stemmen over de beste titel. Of … vinden de kleuters een nog beter passende titel?

En wat meer: gezien dit een silent book is (zie ook verder), kunnen de kleuters niet enkel een (andere) titel verzinnen voor het verhaal, maar ook de tekst die bij de afbeeldingen zou kunnen horen. Hiervoor moeten ze wel goed naar de blaadjes van de bomen kijken, dit zijn metaforen voor de noten van het muziekstuk. Hierbij kan je hun aandacht vestigen op de opeenvolging van ritmes en bewegingen, versnellingen, vertragingen, veranderingen in volume … eenmaal ze een eigen tekst hebben gemaakt bij deze compositie, mogen ze dit libretto uiteraard ook zingen. Wie dirigeert? 

(doelen) Via dit boek, het verhaal, de illustraties en via deze activiteiten werk je aan verbeeldingskracht en muzische ontwikkeling. De kleuters laveren tussen een metaniveau (bv. blaadjes van bomen als muzieknoten, bomen als notenbalken) en een voor hen heel concreet niveau (je kunt met alles muziek maken, dus waarom niet met blaadjes en bomen). Dit verhaal zonder woorden kan je als woordeloos lied beschouwen.  Het lokt veel muziek uit, maar ook veel woorden … en dus uitgelezen spreekkansen: de kleuters kunnen zelf het verhaal verzinnen en – wie weet – het verhaal noteren (libretto) (ontluikende geletterdheid). Wanneer je je over de titels buigt en zelf een Vlaamse titel verzint, werk je aan talensensibilisering en taalbeschouwing: de kleuters moeten immers kunnen beargumenteren waaróm ze een bepaalde titel kiezen. Ten slotte vraagt het verhaal uiteraard om muziek maken en om zingen!

Zo zijn er nog velerlei leesmaterialen waarin partituren verscholen zitten, die je kan aanbieden in de boekenhoek en de andere hoeken van je klas; om individueel, per twee, in klein groepje of met de hele groep rond te werken …

De kleuters kunnen in deze werken op zoek gaan naar bladmuziek (partituren dus). Je kan de betreffende liederen/muziek laten horen of wie weet zélf uitvoeren, de kleuters laten zingen en musiceren … Of laat de kleuters linken zoeken tussen de verschillende leesmaterialen, bv. het geluidenboek Muziek Maestro (Billet, 2019): vinden de kleuters de instrumenten die ze in dit boek kunnen bekijken en beluisteren ook in het verhaal van Peter en de Wolf? (Prokofjev, 1936) En zo ja: klinken ze hetzelfde? En in het symfonisch orkest van Wszystko gra?

(doelen) Zo werk je onder andere aan symboolbewustzijn en aan het bewustzijn dat wat gezegd of gezongen of gespeeld wordt, ook neergeschreven kan worden.  En dié schriftelijke neerslag kan dan weer gelezen of gezongen of gespeeld worden. We gebruiken een ander soort visuele neerslag voor gesproken en gezongen/gemusiceerde taal, maar het principe is hetzelfde!

Willen de kleuters na al dit muzikale lezen en uitvoeren ook zélf welluidend en melodisch schrijven? Bied dan muziekschriftjes, blanco muziekblokken en -papier aan (bv. in de schrijfhoek) en laat hen experimenteren met hun eigen partituren. Heel boeiend om de invented spelling (het spontaan schrijven) van de kleuters te observeren!

Sssssssst … of toch niet? Silent books mogen dan wel tekstloos zijn, ‘stil’ zijn ze allerminst! Ze roepen in alle stilte erg veel woorden, gevoelens en gespreksstof op. En ze zetten aan tot actie!

Je kan de kleuters bijvoorbeeld onderling een tekendictee laten uitvoeren aan de hand van Een touw in de lucht (De Leeuw, 2020).

De kleuters gaan tegenover elkaar zitten, met een scherm tussen hen in. De kleuter aan de ene kant van het scherm omschrijft wat hij op de gekozen prent allemaal ziet: Er is onderaan het blad veel gras, er vliegen twee vogels in de lucht … De andere kleuters (aan de andere kant van het scherm) nemen dit op een groot wit papier al tekenend over. Op dat papier heeft de leerkracht op voorhand al één of meerdere elementen getekend: twee van de drie wolken, één van de vogels, de hond, de berg … (= referentievoorwerpen). De luisterende/tekenende kleuters kunnen op basis daarvan extra vragen stellen: Wij hebben één vogel. Bovenaan in het midden. Waar vliegt de andere? Wij zien een berg met een wolk. En ook nog een grote wolk onder de vogel. De vogel vliegt helemaal bovenaan. In het midden. 

Je kan het talig eenvoudiger maken voor de kleuters, door de luisterende/tekenende kleuters een in te kleuren gecalqueerde versie van de prent aan te bieden. Zo krijgen alle kleuters het iets makkelijker: de kijkende/omschrijvende kleuter: Het touw is rood, de vogels zijn groen, de ene vogel is donkerder dan de andere, de bloemen …; en de luisterende/inkleurende kleuters kunnen nog steeds gevarieerde vragen stellen: Zijn de vogels lichtgroen? Zijn ze allebei donkergroen? Hebben de bloemen verschillende kleuren? Is het touw helemaal rood? En de hond, is die …   

Terugblikkend in de grote kring, kunnen de andere kleuters in het boek de pagina zoeken die getekend werd.

(doelen) Via deze activiteit stimuleer je de muzische ontwikkeling, de taalontwikkeling, de visuele en auditieve waarneming én zelfs het logisch denken. De kleuter die de ander(en) vertelt wat te tekenen (of in te kleuren), bekijkt in de eerste plaats bijzonder zorgvuldig de verschillende beeldelementen op het blad. Hij moet details van hoofdzaken onderscheiden, en bovendien zijn gedetailleerde waarnemingen precies kunnen verwoorden. Daarenboven moet deze kleuter zijn verhaal structureren. Hij kan niet zomaar beginnen met een detail linksboven in de hoek, hij begint beter met een hoofdbeeldelement. De kleuter moet dus zorgvuldig analyseren wat hij in welke volgorde vertelt. Daarbij gebruikt hij ruimtelijke begrippen, en niet van de minste. De luisterende kleuter luistert intens; en moet wat wordt gezegd in zijn werkgeheugen vasthouden, begrijpen en uitvoeren. Deze kleuter stemt zijn luistergedrag, door de opdracht, automatisch af op het luisterdoel: de opdracht uitvoeren. Wat deze kleuter interesseert, is weten wát hij moet tekenen en wáár – daar is al zijn aandacht op gericht. Deze kleuter stelt ook vragen, om bijkomende informatie of verduidelijking te krijgen. De beschrijvende kleuter zal daardoor snel doorhebben of zijn beschrijvingen al dan niet leiden tot de gewenste uitkomst. Deze kleuter leert dus zijn spreekgedrag afstemmen op een specifiek spreekdoel.

Er zullen wellicht al heel wat leerkrachten, ouders, voorlezers, vertellers … eenzelfde ervaring hebben gehad met de buitengewone taartenboeken van Thé Tjong-Khing: ávonden na mekaar volgde ik (jv) met m’n toen vierjarige dochter telkens een ander dier uit het verhaal Waar is de taart? Na tig leessessies zei ze dat ze de kameleon eens wou volgen. (moeder) “De kameleon??” (dochter) “Ja, da’s mijn lievelingse dus nu volgen we die”. Ik heb vervolgens aan den lijve mogen ondervinden wat ‘je visuele vaardigheden aanscherpen’ inhoudt.

Elk taartenverhaal biedt ontelbare en reuzeleuke functionele uitdagingen. Interessante lessuggesties voor bv. Waar is de taart? kan je o.a. vinden op de website van de Woutertje Pieterse Prijs (zie referenties). We voegen daar graag nog enkele ideeën aan toe:

Eerst moeten de kleuters uiteraard vertrouwd geraken met het verhaal. Een zoekboek laat zich niet makkelijk in de grote kring vertellen. Een prima kans dus om met de kleuters individueel of in erg klein groepje de boekenhoek in te duiken, en Waar is de taart? te lezen, te ontdekken, te (laten) vertellen … Zorg ervoor dat jullie toch zeker de kameleon ontwaren, en zijn verhaallijn een keer volgen. Je kan de kleuters ook per twee het verhaal laten bestuderen: als alle kleuters aan de beurt zijn geweest, reconstrueren jullie in de grote groep het verhaal van de kameleon.

En wat blijkt nu … ook in de klas is een kameleon opgedoken! Je hebt er geen idee van waar hij nu zit, je hebt hem wel een aantal keren kunnen fotograferen … de kleuters krijgen de foto’s, en gaan in de klas op zoek naar de plekken waar de kameleon zich al heeft schuilgehouden.

Hebben de kleuters alle plekken kunnen vinden, dan kunnen ze zelf op pad met het sjabloon en een camera … en zelf, voor de andere kleuters, een foto-zoekspel maken.

(doelen) Doorheen deze activiteiten focus je voornamelijk op de visuele waarneming en het beeldend geheugen van de kleuters. Nadat ze de kameleon en zijn gedragingen leerden kennen in het prentenboek, zoeken de kleuters aan de hand van foto’s zijn recentelijke verblijfplaatsen in de klas. De foto’s halen details van voorwerpen uit hun context, waardoor deze voorwerpen bijna onherkenbaar worden – de kleuters worden zich hierdoor dan ook meer bewust van de visuele eigenschappen van de objecten in kwestie: het is voor hen een grote uitdaging om bouwstenen als vormen, patronen, texturen, kleuren en kleurgradaties terug te linken aan het oorspronkelijke object. Dit scherpt hun gevoeligheid voor detail aan: bv. een stoel is van hout, maar voor de nerven in dat hout hebben ze tot nu toe wellicht minder aandacht gehad – de nerven (de details) terugbrengen naar de stoel (het grote object) vergt veel van hun visuele vaardigheden! Door in kleine groepjes, samen met de leerkracht, op zoek te gaan naar de kameleon in het prentenboek en zijn verhaal te reconstrueren, oefenen de kleuters bovendien hun sociale en relationele vaardigheden, en moeten ze gerichte lees- en spreekstrategieën inschakelen. Bij het fotozoekspel dat ze zelf in elkaar mogen boksen, komen tot slot nog digitale audiovisuele vaardigheden aan bod, en beleven ze speels wat binnen en buiten het kader van hun beeld valt.

Deze activiteiten hebben, net als de kameleon, een staartje … Waar zou de kameleon zich nu verschansen? Ga met z’n allen tien tellen zoeken in alle hoeken. Terug in de kring blijkt dat de juf/meester het dier gevonden heeft! Kijk es aan: de kameleon weigert z’n kleuren aan te passen, hij wil terug naar zijn plekje … maar waar is dat? Welke kleuters weten waar onze kameleon aan het rusten was, toen de leerkracht hem vond?

Als uitbreiding kan je de kleuters een blanco kameleon geven, die ze zelf mogen beschilderen/inkleuren en hem in de klas op een plek kleven waar hij niet opvalt … Vinden de andere kleuters hem?

Een dichterlijk sprongetje is altijd welgekomen! Tussen de bedrijven door kan je met dit geestige gedicht aan de slag. Kleuters kunnen nog geen/slechts enkele letters (woorden) lezen; maar een goede visuele vaardigheid, die zo intens getraind wordt in de bovenstaande activiteiten, helpt hen al een heel eind op weg!

Tijdschriften zijn de leesmaterialen die de kleuters zowat het vaakst tegenkomen in het dagelijks leven. Denk aan wachtruimtes allerhande (van huisarts tot tandarts), bij de kapper, op de toonbanken van velerlei winkels … Hoewel ze omringd worden door deze leesmaterialen, hebben kleuters er gewoonlijk weinig belangstelling voor. We geven graag enkele tips om tijdschriften niet enkel te laten gebruiken om collages of papier-maché van te maken, maar ook als volwaardige leesmaterialen aan te bieden in de kleuterklas.

Leo Timmers, een veelgeprezen Vlaams jeugdauteur en illustrator (waarvan het boek Aap op straat door The New York Times in 2019 nog verkozen werd tot één van de tien beste kinderboeken van dat jaar), heeft de gewoonte veel voertuigen van alle slag (te land, ter/onder zee en in de lucht) op te nemen in zijn illustraties. Je kan de kleuters een selectie Timmers-prentenboeken met veel auto’s aanbieden, naast een aantal autotijdschriften:  

De kleuters zoeken in de tijdschriften naar vehikels die ook in de betreffende prentenboeken staan afgebeeld: ze bladeren doorheen de leesmaterialen en zoeken naar gelijkaardige auto’s – ze maken dus een transfer tussen illustraties en foto’s. Ze zoeken gelijkenissen en hanteren daarbij criteria naar keuze (bv. kleur, model, opschrift, merk …). In de kring tonen ze nadien wat ze vonden, en vertellen ze waaróm ze vinden dat bepaalde voertuigen op mekaar lijken. 

(doelen) Via deze activiteit werk je vooral aan de muzische vorming en de taalvaardigheid van de kleuters. De beeldgeletterdheid en het waarnemingsgeheugen van de kleuters worden aangescherpt door het zoeken naar dezelfde/gelijkaardige auto’s in verschillende weergaves. Zowel in een prentenboek als in een tijdschrift herkennen ze onmiddellijk de auto’s – ze analyseren het ‘beeld’ van een auto dus op dezelfde manier, eender hoe of waar die afgebeeld staat. Tijdens deze activiteit zoeken de kleuters naar gemeenschappelijke eigenschappen in vertalingen van de werkelijkheid (auto’s, 3D) in foto’s (tijdschriften, 2D) en illustraties (prentenboeken, 2D). Daarbij focussen ze op beeldelementen zoals bv. kleur, vorm, versiering (cijfers en letters): de bouwstenen waaruit het object is samengesteld. Dit leunt ook aan bij het wiskundig redeneren van de kleuters: ze moeten immers vergelijken, associëren en samenbrengen (sorteren). Tijdens het opzoekwerk zijn de kleuters ook voortdurend met leesmaterialen in de weer, aan het bladeren door de prentenboeken en tijdschriften, aan het (beeld)lezen met een specifiek leesdoel (gelijkaardige auto’s vinden). In de kring omschrijven ze tot slot genuanceerd de overeenkomstige beeldelementen (kleur, lijn, vlak, ritme, vorm, versiering, grootte) van hun ‘autoduo’s’.

Na een relaxatieoefening waarbij jullie je inspireerden op de poses uit Welk dier ben ik? (Whitford & Selway, 2005), laat je de kleuters in yogatijdschriften opzoeken of ze de lichaamshoudingen uit het prentenboek daar ook terugvinden. Vervolgens kunnen ze de bewegingen nog eens nadoen, om dan ook zelf nieuwe poses uit te vinden. Hun eigen yogaposes, waaraan ze ook telkens een dierennaam mogen geven, worden gefotografeerd en in de bewegingshoek uitgehangen. Zo hebben de kleuters hun eigen leesmateriaal ontworpen, dat ook daadwerkelijk gelezen en geïnterpreteerd wordt in de klas!

(doelen) Via deze activiteit zet je ook in op beeldgeletterdheid en waarnemingsgeheugen; en ga je nog een stapje verder door de kleuters ook zélf leesmateriaal (instructies voor yoga) te laten maken (schrijven). Hun leesvaardigheid groeit tijdens het interpreteren van de afgebeelde yogaposes, waarop ze met een bewegingsantwoord moeten reageren – ook motorische competenties zitten dus verweven in deze activiteit! Als je de kleuters zelf de foto’s laat nemen, werk je bovendien aan hun digitale audiovisuele vaardigheden.

Om kort te gaan: tijdschriften lokken veel (inter)actie uit, zoveel is duidelijk. Sta maar eens stil bij de hoeveelheid ideeën die vanzelf bij je opborrelen bij het zien van deze lukrake greep uit weekbladen, periodieken, magazines …

Tip: Vraag aan je plaatselijke dagbladhandelaar wat hij in de aanbieding heeft rond bepaalde thema’s/onderwerpen/focussen (bv. voertuigen, kleding, dieren, sport …) en vergeet hier zeker de anderstalige/meertalige tijdschriften niet! Je hoeft ze als school slechts éénmaal aan te schaffen om jaren verder te kunnen met de kleuters. Zo werk je ook talensensibiliserend: twee (en meerdere) vliegen in één klap.

Ga je aan de slag met één of meerdere van de bovenstaande tips? Aarzel niet om daar een (foto)verslagje van te maken, en door te sturen naar De Boekenhouder … Wie weet krijgen jouw kleuters, kleuterklas of -school wel een mooi plekje op https://boekenhouder.be/ !

Dit blogbericht werd opgesteld door Jaantje Verbruggen, Ruth Van Wichelen en Marlies Algoet in het kader van Boeken troef! – een Lezen op School-project gefinancierd door de Vlaamse overheid.

  • Algoet, M., Vanoosthuyze, S. & Verbruggen, J. (2021). Aan de slag met (prenten)boeken en andere leesmaterialen in de kleuterklas. Onuitgegeven cursus, Brussel: Odisee.
  • Auto Bild Klassik 2-2021 (februari 2021).
  • Auto Plus Classiques (december 2020/januari 2021).
  • Autogids & Autowereld Special (modeljaar 2021).
  • Berge, P. & Hermans, Y. (2019). Hoe groen klinkt een gitaar? En 99 andere dingen die je moet weten over klassieke muziek. Lannoo.
  • Billet, M. (2019). Muziek maestro (geluidenboek): Bach, Chopin, Mozart, Vivaldi …: luister naar de grote componisten: 12 muziekjes om naar te luisteren. Clavis bvba.
  • Bilston, B. (n.d.). Pet Peeve in Moses, B. (2021). The Best Ever Book of Funny Poems chosen by Brian Moses. Macmillan Children’s Books, London, UK. Vertaling: Huisgedierte door De Paepe, S. (2021).
  • BodyMind – Slank met yoga 3-2020 (2020).
  • Czerwińsa-Rydel, A. & Ignerska, M. (2011). Wszystko gra. Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, Wytwórnia.
  • De Leeuw, M. (2020). Een touw in de lucht. Lannoo.
  • Devernay, L. (2011). Diapason. La Joie de lire. Meer informatie via http://www.laetitiadevernay.fr/, http://www.laetitiadevernay.fr/exposition-diapason.php
  • DK (2019). Music by DK. The definitive visual history. Dorling Kindersley Ltd.
  • Gaudesaboos, P. (2015). Kleuren. Uit de reeks Mijn allerkleinste speelgoedwoordenboek. Lannoo.
  • Heumann, M. & Heuman, H-S. (2004). Muziekencyclopedie Voor De Jeugd. Uitgeverij De Fontein.
  • Kapitein Winokio (2018). Partituren. 58 liedjes, 100 akkoorden en 1001 noten. Kapitein Winokio bvba.
  • Lessuggesties Waar is de taart (2005), zie Woutertje Pieterse Prijs, https://woutertjepieterseprijs.nl/, https://woutertjepieterseprijs.nl/lessuggesties/is-taart-lessuggesties-2005/
  • MotoPlus XL (6/2020).
  • Odisee, #ODISEELEESTENDOETLEZEN, https://www.odisee.be/nl/odiseeleest
  • Onderwijsdoelen basisonderwijs via Onderwijsdoelen.be, de officiële website van de Vlaamse overheid, uitgegeven door AHOVOKS. https://onderwijsdoelen.be/
  • Prokofjev, S. (1936). Rotterdam Philharmonic Orchestra, de Leeuw, P. & Posthuma, S. (2010). Peter En De Wolf + Cd. Verteld Door Paul De Leeuw. Gottmer Uitgevers Groep B.V.
  • Recensie Wszystko gra (Czerwińsa-Rydel, A. & Ignerska, M.2011) overgenomen (en vrij vertaald) van lubimyczytac.pl, https://lubimyczytac.pl/ , https://lubimyczytac.pl/ksiazka/128374/wszystko-gra, april 2021.
  • Startafbeelding: citaat van Nidhi Agrawal, Stories & Beyond, https://www.storiesandbeyond.com/index.html 
  • Timmers, L. (2005). Wie rijdt? Clavis.
  • Timmers, L. (2011). Boem! Querido.
  • Timmers, L. (2016). Garage Gust. Querido.
  • Timmers, L. (2017). Meneer René. Querido.
  • Tjong-Khing, T. (2004). Waar is de taart? Lannoo.
  • Tjong-Khing, T. (2005). Picknick met taart. Lannoo.
  • Tjong-Khing, T. (2010). Het grote taartenboek. Een kijk- en zoekboek. Lannoo.
  • Tjong-Khing, T. (2010). Verjaardag met taart. Lannoo.
  • Tjong-Khing, T. (2015). Kunst met taart. Lannoo.
  • M.A. v.d. Brugge, M.A. & van Leeuwen, J. (2009). Liedjes die blijven. Een collectie liedjes en songs uit verleden en heden. De Haske Publications.
  • M. van Hout, M. (2014). Poesje mauw. Lemniscaat.
  • Voorbeelden van muziekschriften, -blokken, -papier: eigen materiaal; Music Panda®. Showalbum. Bladmuziek Map; Muziekblok Miscellaneous. Broekmans & Van Poppel uitgeverij.
  • Whitford, R. & Selway, M. (2005, vertaald door Bette Westera). Welk dier ben ik? Spelen met yoga voor peuters en kleuters. Hillen.
  • Yoga Magazine 6-2020 (november 2020).

Een gedachte over “Kleuters aan de slag met (prenten)boeken en andere leesmaterialen van A tot Z, deel 3 – Van Partituren tot Tijdschriften

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.