Aanpassen of veranderen?

Of het nu gaat om een Corona-lockdown, een schoolverbouwing of een nieuwe groep kleuters aan het begin van het schooljaar, de school is altijd onderhevig aan veranderingen. Dat we ons als leerkracht (maar ook onze kleuters en hun ouders) telkens moeten aanpassen heeft de afgelopen periode wel duidelijk gemaakt. Maar hoe flexibel ben je en sta je open voor alternatieven?

 

Een samenspel van het reptielenbrein, het zoogdierbrein en het ‘nieuwe’ brein.

Elke Van Hoof (2016), bezieler van het Huis van Veerkracht, stelt het als volgt: ‘Verandering in onze omgeving activeert ons reptielenbrein.’ Van zodra er gevaar opduikt, schieten we in overlevingsmodus. Door een verhoogd stressniveau kiezen we voor een vlucht-, vecht- of bevriesstrategie om snel met het gevaar om te gaan. Zoals bijvoorbeeld het wegtrekken van onze hand in aanraking met een warme oven of strijkijzer, een woede-uitbarsting van een kleuter omdat die niet mag verder spelen, het uitstelgedrag van een collega bij de aanpak van de Corona-maatregelen …

In die korte tijd dat het reptielenbrein ons tot actie aanzet, wordt ook ons zoogdierbrein geprikkeld. Dit brein reguleert onze emoties. Het bevat zowel positieve als negatieve gevoelens. Het zorgt ervoor dat we gebeurtenissen gaan onthouden zodat we reacties kunnen herhalen of vermijden in gelijkaardige situaties. Zoals bijvoorbeeld opnieuw onze hand wegtrekken bij een warmtebron om pijn te vermijden, de kleuter tijdig aanspreken om zijn spel af te ronden om de woede-uitbarsting bij een plotse stop te vermijden …

Nadien is een herstelperiode nodig om het stressniveau te laten dalen. “Enkel in rust kunnen hersenen veranderen”, benadrukt Van Hoof. Als er aan veranderingsprocessen onvoldoende tijd wordt geschonken, dan blijven we in onze overlevingsmodus zitten. Dan blijven we ons enkel aanpassen, nemen emoties het over en komen we niet tot heldere oplossingen en effectieve verandering.

De heldere oplossingen zitten namelijk in ons ‘nieuwe’ brein of neocortex. Dit bevat de mogelijkheid tot cognitieve flexibiliteit: gedrag of gedachten aanpassen aan veranderende situaties of prioriteiten.. Het laat ons toe vanuit verschillende perspectieven te kijken en mogelijkheden te bedenken zodat we op langere termijn geen overhaaste en ondoordachte beslissingen (vanuit het reptielenbrein) moeten maken.

Veranderingsproces vs. reptielenbrein: 1 – 0.

 

Aanpassen in crisis = veranderen in de toekomst.

We kunnen een ‘gevaarlijke situatie’ niet zomaar laten voorbij gaan … Of om het met de woorden van Winston Churchill te zeggen: “Never let a good crisis go to waste.”

Als een auto in volle snelheid op ons af komt rijden, nemen we geen 5 minuten de tijd om de beste oplossing te zoeken. Als scholen in lockdown en vervolgens terug open gaan, moeten we snel schakelen en ons aanpassen aan de situatie. Nadat ons reptielenbrein ons tot een actie dwong, hebben we nood aan een herstelperiode. Hét ideale moment om even te reflecteren over de gedane aanpassingen. Want net tijdens die aanpassingen worden kwetsbaarheden blootgelegd, en die vormen het startpunt voor (blijvende) veranderingen:

  • Welke gevoelens roepen deze aanpassingen of nieuwe initiatieven op (in ons zoogdierenbrein)?
  • In welke aanpassingen of initiatieven kunnen we ons wel vinden?
  • Waar zie ik nog tekortkomingen of angsten (die ons reptielenbrein terug kunnen activeren)?

Opeens zien bedrijven toch mogelijkheden in een webshop of telewerken. Hoewel het hier om snel besliste initiatieven gaat, kan het bedrijf op termijn deze veranderingen wel doordacht doorvoeren en opnemen in het bedrijfsbeleid. Dit geldt ook voor het onderwijs:

  • Misschien merkte je tijdens de lockdown dat langsgaan bij je kleuters thuis een positief effect had op hun welbevinden en je makkelijk aan de praat raakte met de ouders? Wat houdt je tegen om in de komende schooljaren ook eens een oudercontact bij ouders thuis te doen?
  • Misschien merkte je dat meer ouders voorlazen aan hun kleuters dankzij de boekentips die je doorstuurde via WhatsApp?. Wat houdt je tegen om ook voor het weekend of voor een vakantie spelletjes en tips mee te geven voor ouders en hun kinderen?
  • Misschien merkte je aan doorgestuurde foto’s dat kleuters zeer ondernemend of creatief aan de slag gingen met bepaalde materialen?. Wat houdt je tegen om meer open opdrachten of vrije materialen aan te bieden?
  • Misschien merkte je dat kleuters na deze periode van lockdown heel veel of net heel moeilijk konden vertellen? Wat houdt je tegen om na elke vakantie of zelf aan het begin van de dag te werken aan ‘gezellige’ gespreksmomenten?
  • Misschien merkte je dat door het spelen in bubbels op de speelplaats, deze anders zou kunnen worden georganiseerd? Wat houdt je tegen om meer gebruik te maken van deze ruimte door de speelplaats in verschillende zones te verdelen die het spel uitdagen? Of flexibel om te gaan met de uren van de schooldag om nog meer van deze ruimte gebruik te maken?
  • Misschien kon ik aan de hand van een digitale tool beter feedback geven aan mijn studenten en hen efficiënter helpen in hun leerproces. Wat houdt me tegen om deze tool niet in mijn toekomstige aanpak te implementeren en studenten online begeleiden? Die online tools kunnen ook mogelijkheden bieden voor contacten met ouders die minder flexibel zijn door hun werkuren.

Reflecteren is een belangrijke stap in deze veranderingsprocessen, maar volgens Tjip de Jong (2019), organisatieadviseur, is “praten zilver en doen goud”. Hij pleit om niet te lang te blijven praten over de situatie vanuit ons zoogdierenbrein, maar daadwerkelijk actie te ondernemen. Zo kan onze neocortex in gang schieten en onze cognitieve flexibiliteit versterken. Hij stelt een basisregel om het reflecteren te beperken. Maximaal 15 min (eventueel getimed met behulp van wekker). Of een schrijfbord in de leraarskamer (of zelfs op het toilet) waar gedachten al op kunnen geschreven worden en het effectieve plan van aanpak sneller aan de orde komt.

Een voorbeeld ter verduidelijking. Stel: voor de lockdown was ouderbetrokkenheid een probleem, tijdens de lockdown merkte je dat je via de digitale weg ouders beter bereikte. Tjip de Jong zou aanraden niet te lang stil te staan bij je eigen reflectie daarover, maar die ouders op te bellen en vragen wat zij van deze aanpak vonden en daarbij je aanpak te verfijnen naar de toekomst toe.

Veranderingsproces vs. reptielenbrein: 2 – 0.

 

Wat met onze kleuters?

Het reptielen- en zoogdierenbrein kunnen we niet zomaar beïnvloeden. Ook kleuters reageren op situaties vanuit een vecht-, vlucht- of bevriesreactie en koppelen hier positieve of negatieve gevoelens aan. Waar we onze kleuters echter wel in kunnen ondersteunen, is het versterken van hun cognitieve flexibiliteit.

Cognitieve flexibiliteit is het ombuigen van je manieren van denken en doen, je gedachten en gedrag aanpassen aan voortdurende aaneenschakeling van kleine en grote veranderingen (Smidts en Huizinga,2018, p.73). Het bevindt zich in onze neocortex en daar kunnen we wel degelijk op inzetten met onze kleuters. Zo bewezen docent Kleuteronderwijs (Odisee) Sanne Feryn en prof. Orthopedagogiek Dieter Baeyens (2018), : “Kinderen die cognitief flexibel zijn, kunnen zich vlot aanpassen aan nieuwe situaties. Cognitieve flexibiliteit heb je nodig om een situatie vanuit een ander perspectief te bekijken, te plannen, bij te sturen en een andere aanpak uit te proberen.” Feryn en Baeyens plaatsen de cognitieve flexibiliteit bij de executieve functies. Het project “Zet je EF-bril” op van Sanne Feryn biedt tal van mogelijkheden om executieve functies te stimuleren.

Enkele spelletjes specifiek voor het trainen van cognitieve flexibiliteit:

  • Sorteerspelletjes: je hebt kaartjes met daarop figuurtjes gemaakt. Geen van de kaartjes zijn precies hetzelfde. De kaartjes kunnen gegroepeerd worden qua soorten figuurtjes (zoals alle kaartjes met vierkantjes of cirkels), aantal figuurtjes (bijv. alle kaartjes met 3 figuurtjes) en qua kleur (bijv. alle kaartjes met een rood figuurtje). Je bedenkt een sorteerregel (bijvoorbeeld het kind moet alle kaartjes sorteren qua kleur). Het kind moet proberen te raden welke regel je hanteert, door de plaatjes te groeperen. Jij mag alleen ‘ja’ of ‘nee’ zeggen. Het kind moet door te doen proberen erachter te komen wat de regel is. Een kind met een goede cognitieve flexibiliteit zal bij een nee antwoord van jou, (vrij) snel een andere sorteerregel gaan uitproberen.
  • Leg de kinderen een raadsel voor en laat ze zoveel mogelijk verschillende oplossingen bedenken. Ook het meer gekende spelletje: “Ik zie, ik zie …” doet kinderen verschillende perspectieven aannemen om te zoeken wat jij ziet.
  • Vier kinderen gooien met een bal naar elkaar. Een vijfde kind moet proberen de bal te pakken te krijgen, zodra de kinderen de bal overgooien. Het is niet voorspelbaar waar de bal heen gegooid wordt. Dit vraagt cognitieve flexibiliteit van zowel het kind dat de bal moet proberen te onderscheppen, als van de andere 4 kinderen, omdat zij ook niet weten of iemand de bal naar hen toe gooit. Ook moet het kind dat de bal gooit wisselen in naar wie hij de bal gooit. Als je namelijk altijd naar dezelfde persoon de bal gooit, is het voor het kind dat de bal moet onderscheppen voorspelbaar waar de bal naar toe gaat en waarschijnlijk ook makkelijker om de bal te onderscheppen.

Veranderingsproces vs reptielenbrein: 3 – 0.

 

Bronnen:

De Jong, T. (2019). Praten over veranderen is wat anders dan daadwerkelijk veranderen. Onderwijs & Ontwikkeling, 2, 40-41.

Feryn, F & Bayens D. (2018). Hoe werk je aan executieve functies in de klas?, Klasse. Geraadpleegde internetpagina https://www.klasse.be/79504/werk-aan-executieve-functies-kleuters-2/

Hurks, P. Cognitieve flexibiliteit. Maastricht University. Geraadpleegde internetpagina: https://www.maastrichtuniversity.nl/nl/kindercognitie/wat-zijn-executieve-functies-efs/cognitieve-flexibiliteit

Van Hoof, E. (2016). Dit doet innovatie met je brein. Impuls, 18(168), 18-19

Van Hoeymissen, N. (2020). Gesprekken omtrent veranderingsprocessen en het reptielenbrein tijdens het ‘Docter Love Sweet Spot Businesstraject’, Ternat.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.