8 praktijkvoorbeelden om de ondernemingszin van kleuters te stimuleren

Een bijdrage van onze gastbloggers Dorien Wassink & Bart Declercq van het CEGO (KULeuven)

Ondernemende kinderen en jongeren zijn beter voorbereid op onze snel veranderende samenleving. Ook kleuters tonen al ondernemingszin, en het kleuteronderwijs kan dit dan ook stimuleren. We willen in dit artikel inzoomen op de betekenis van ondernemingszin en geven 8 concrete praktijkvoorbeelden waar we zelf veel succes mee boekten in een recent project.

Het begrip ondernemen kan je op verschillende manieren interpreteren. Als je ondernemen in enge zin interpreteert, dan hebben we het over geld en big business. We hanteren echter een zeer ruime definitie rond ondernemingszin. Het gaat om het vermogen iets nieuws te lanceren en te realiseren, nieuwe paden te bewandelen, grenzen te verleggen, om je leven in handen te nemen en er iets aan toe te voegen (Laevers & Bertrands, 2004). Denk bijvoorbeeld aan Arnoud Raskin, medeoprichter van Mobile School en StreetwiZe. Hij is een internationaal erkende sociale ondernemer. Het concept mobiele scholen startte als een sociale bewogenheid: straatkinderen meer kansen willen bieden en hen zo sterker maken. Mobile School is intussen een wereldwijde organisatie met meer dan 40 mobiele scholen in meer dan 20 landen. Mobile School heeft jaarlijks meer dan 60.000 contacten met straatjongeren.

Zelfsturing

Jolijn (4 jaar) springt meteen in het oog. Tijdens het onthaalgesprek wiebelt ze van ongeduld. Zodra de leidster het signaal geeft, schiet ze naar de knutselhoek. Daar geeft ze te kennen dat ze een mandje zal maken met eitjes erin en “dan zien we wel”. Ze gaat ijverig aan de slag en zoekt haar materiaal bij elkaar. Ze vindt een geschikt bakje, gaat op zoek naar crêpepapier om een laagje ‘stro’ in het mandje aan te brengen. Plots ziet ze raffia liggen. Ze checkt even bij de leidster of ze dat mag gebruiken en gaat verder. Ondertussen komt Alien met veel interesse kijken. Jolijn legt haar rustig uit hoe ze te werk gaat. Alien heeft meteen zin om ook een mandje te maken … (Laevers & Bertrands, 2002).

Zo’n manier van in het leven staan spreekt tot de verbeelding. Je vindt het bij kinderen die van aanpakken weten. Die weten wat ze willen. Die zich kunnen organiseren.. Die ook  doorzetten, ook als het soms iets moeilijker gaat. Ze zijn sterk in afstand nemen en hebben ze sociale competentie, dan sturen ze niet alleen zichzelf maar ook anderen en zien we leiderschap ontluiken.

Sieben (2,5 jaar) zit nog maar een week in de klas. Als de bel gaat, staat hij meteen op om de mand met broodtrommels te halen of om jassen van andere kleuters binnen te zeulen. Tijdens het eetmoment is hij er als de kippen bij om bekers op tafel te zetten (Sultano, S. et. al., 2002).

Ondernemingszin = zelfsturing + creativiteit

Ben zit graag op zo’n springdier (skippy) en hij slaagt er dan telkens in er iets nieuws bij te verzinnen. Onlangs had ie potjes op de oren en staart van het springdier gezet om vervolgens de ruimte door te springen. Zijn doel was rond te springen zonder dat de potjes eraf vallen. Dat spel sloeg aan en al gauw waren ook de andere springdieren benut door de andere kinderen.

Creativiteit voegt iets toe aan zelfsturing: het maakt niet alleen dat er wat in beweging komt, maar bovendien dat er daarbij iets nieuws ontstaat, nieuwe werkwijzen, nieuwe realisaties, een nieuwe wereld. Zo komen we bij ondernemingszin uit. Ondernemende personen zijn zij die zelfsturing weten te combineren met een hoge dosis creativiteit.

Martijn (3,5 jaar) komt al met een plan in zijn hoofd naar school: “Juf, ik wil een Bob de Bouwer-hoek maken.” Er wordt afgesproken dat alle kleuters die daar thuis geschikt materiaal voor hebben, dat zullen meebrengen. Martijn wacht daar echter niet op, hij kiest voor de knutselhoek en zegt: “Ik ga een boot maken voor in de Bob de Bouwer-hoek, want dat bestaat nog niet.” Ik zie hem een heleboel vellen wit papier aan elkaar plakken met kleefband. Hij sleurt Gipsy mee in zijn enthousiasme en samen tekenen ze op die hele lange strook een boot met vensters, allerlei mannetjes en water. Gipsy vindt dat er ook nog namen op de boot moeten en op felgekleurde stroken schrijven ze hun eigen namen en die van hun broertjes en vriendjes. Martijn vraagt me of ik een superlang stuk karton heb om tegen de boot te plakken omdat hij zo te slap is en omvalt. In de berging vinden we een geschikt stuk. Hij geeft me aanwijzingen hoe ik het karton met een scherp mesje moet snijden. De hele voormiddag zijn ze bezig met de boot (Laevers & Bertrands, 2002).

Ondernemers zien wat er nog niet is. Ze hebben een neus voor kansen. Daardoor maken ze het verschil, brengen ze innovatie, ook in de kleuterklas. Het gaat bij­voorbeeld om kleuters die voorstellen om iets te maken, die het initiatief nemen tot een nieuw rollenspel, die iets van thuis meebrengen waarmee ze in de klas aan de slag gaan, die een probleem zien en dat willen oplossen. Met hun initiatief hebben ze impact op de omgeving; de leerkracht of de andere kinderen kunnen er niet aan voorbijgaan.

4 componenten en 8 praktijktips

Binnen ondernemingszin onderscheiden we vier deelcomponen­ten. Bij iedere component geven we tips hoe je die kan stimuleren.

1 De wilsfactor

Kinderen met ondernemingszin kan je herkennen aan hun gedrevenheid om ‘iets’ te veranderen aan de omgeving, Ondernemende kleuters worden gemotiveerd door het besef dat ze impact kunnen hebben op hun omgeving. Dat geeft hen een enorme power. Ze lijken een vat vol energie. Die energie toont zich in hun doorzettings­vermogen. Eens ze van start gaan, geven ze niet meteen op. Ondernemers weten om te gaan met tegenslag en kunnen op hun tanden bijten als dat hen dichter bij hun doel brengt.

Tips:

  • Zorg voor uitdagingen waarbij obstakels overwonnen moeten worden, maar die toch een relatief hoge kans op succes bieden. Zo ervaren kinderen dat doorzetten beloond wordt, wat dan weer leidt tot intrinsieke motivatie. (Laat de kleuter bijvoorbeeld zelf de oplossing zoeken voor een probleem i.p.v. ze aan te reiken.)
  • Maak de kinderen mee verantwoordelijk. Het effect is dat ze zelfcontrole ervaren en zich niet aan de omgeving overgeleverd voelen. Ze ervaren dat ze impact hebben, m.a.w. ze ontdekken dat wanneer ze iets doen, de omgeving reageert (Declercq, 2002).

2 Richtingsgevoel

Ondernemende kinderen hebben een duidelijk richtings­gevoel. Ze worden door ‘iets’ bewogen. Dat kan een thema of interessepunt zijn, maar ook een sociale bewogenheid of een persoon­lijke drijfveer zoals het streven naar succes, sociale aanvaar­ding of zelfbehoud …

Vanuit die bewogenheid en de wetenschap dat ze impact kunnen hebben, weten deze kinderen wat ze willen. Dat merk je in de klas doordat ze precies kunnen aangeven wát ze willen doen. Bovendien zijn ze innoverend. Ze durven met een wild idee op de proppen komen. Als de leerkracht of een ander kind een voorstel doet, geven ze er een persoonlijke kijk op en voegen er soms iets aan toe waar niemand aan gedacht had.

Tips:

  • Werk met een flexibel kiesbord: kinderen komen met hun eigen plan in de klas en ontsluiten de hoek die zij nodig hebben voor het uitvoeren van hun plan. Als leerkracht kan je nog steeds een extra aanbod toevoegen aan het bord. Er kunnen zelfs volledig nieuwe zaken toegevoegd worden aan het bord: een kleuter die een activiteit zal leiden voor 2 vriendjes (Mehmed zal Jamina en Flor leren hoe ze een gek konijn kunnen tekenen), een nieuwe toepassing met bestaand materiaal (Maurits wil carwash houden met de auto’s), …
  • Werk met een klasdagboek: de kleuters komen soms bruisend van inspiratie de klas binnen. Ze vertellen honderduit. Wat doen we met die verhalen? Hoe fijn wordt het niet als ze ook vanuit die verhalen kunnen gaan spelen? Zoë vertelt over haar verjaardagsfeest en wil het na gaan spelen in de huishoek. Huy bracht een auto mee van thuis en speelt ermee in de autohoek. Kinderen inspireren elkaar. Dit gebeurt door aan elkaar te vertellen over hun spel, door hun bouwwerk te tonen aan de anderen, … Dit kan ook neergeschreven worden in het klasdagboek. Het zorgt voor heel wat kansen tot vertellen en reflecteren maar het is ook een enorme bron van inspiratie voor al wie er in kijkt.

3 Scenario bedenken en uitvoeren

Opvallend aan kinderen met een sterke ondernemingszin is het vermogen om hun plannen te realiseren. Dat doen ze niet met een vooraf tot in detail uitgekiend werk­schema. Ze stellen zich werkdoelen en weten hoe ze aan de slag kunnen gaan. Gaandeweg ontvouwt het werkproces zich. Dat stukje onzekerheid durven ze best aan. Ondertussen blij­ven ze alert op de omgeving en op het proces. Als er zich moeilijkheden voordoen, passen ze hun werkwijze aan of zoeken een alter­natief. Soms zien ze plots elementen die bruikbaar kunnen zijn en die weten ze dan te integre­ren. Ondernemers hebben een breed vizier. Zo kunnen ze bijvoorbeeld met meerdere taken tege­lijkertijd bezig zijn. Al doende anticiperen ze op wat er kan gebeuren en sturen ze bij.

Tips:

  • Bied complexe meervoudige taken aan waarbij kleuters verschillende stappen en werkfasen moeten plannen.
  • Werk met een attributenkast: kinderen kunnen zichzelf bedienen van materialen die niet in de hoeken staat maar die ze wel graag zouden gebruiken voor hun activiteit. De attributenkast krijgt  dan een plek in de klas. Deze kast kan doorheen het jaar groeien naargelang de noden van de kinderen en de klasgroep.

4 Afstand nemen

Afstand nemen betekent dat je even blijft stil­staan, jezelf losmaakt van waar je mee bezig bent om te kijken of je nog goed zit. Afstand nemen is een bewuste bijsturing van je gedrag. Het zorgt ervoor dat je jezelf niet vast rijdt en dat je bijleert. Afstand nemen kan een aanvulling of een correctie zijn op de wilsfac­tor. Blijf je bijvoorbeeld hardnekkig bezig of merk je tijdig dat er aan een bepaalde situatie iets moet veranderen? Ook in het kiezen van een richting kan het vermogen tot afstand nemen je helpen bij de vraag “Ben ik nog wel bezig met wat ik belangrijk vind?” Tijdens het bedenken en uitvoeren van scenario’s bete­kent afstand nemen dat je je de vraag stelt of de gekozen werkwijze wel efficiënt is, of je er het gewenste resultaat mee bereikt. Voor kleuters is afstand nemen niet zo evident, omdat je moet kunnen terugblikken in de tijd. Toch lukt het sommige kinderen best om te zeggen dat ze iets liever anders hebben, of om vast te stellen dat ze hulp nodig hebben of dat ze het in het ver­volg anders zullen aanpakken.

Tips:

  • Spreek met de kleuters af dat er in de loop van de opdracht regelmatig gestopt wordt om terug te blikken, om na te gaan of ze nog goed bezig zijn, of er wel voortgang is … 
  • Schakel individuele plannings- en terugblikgesprekken in. In plan­ningsgesprekken nodig je de kleuter uit om te beschrijven hoe hij te werk zal gaan bij een zelfgekozen activiteit. In terugblikgesprekken wordt de kleuter zich bewust van wat goed liep en wat fout ging. Daaruit kan hij dan conclusies trekken. Ook tijdens een kringgesprek terugblikken op een activiteit is zin­vol. Het verhaal van één kleuter kan andere kinderen op ideeën brengen (Declercq, 2002).

Wat is er nodig?

Een goed welbevinden en een stevige emotionele basis zijn voorwaarden om ondernemingszin te ontwikkelen. Zich goed voelen in de klas biedt een veilige uitgangs­basis om initiatief te nemen en daarvoor uit te komen. Ondernemen betekent immers iets nieuws proberen met het risico dat het niet altijd van de eerste keer lukt. Dan zijn acceptatie, vertrouwen en nieuwe kansen krij­gen van de leerkracht een belangrijke steun.

Ondernemingszin komt het duidelijkst tot zijn recht als er een sterke motivatie aanwezig is. Als kinderen zich sterk aangesproken voelen door bepaalde inhouden of situaties, heb je meer kans dat er ondernemingszin ontstaat. Een geoefend oog voor wat kinderen interesseert en een open klasstruc­tuur met veel ruimte voor initiatief en exploratiekansen zijn factoren die bijdragen tot een stevig ondernemersklimaat.

Ondernemingszin voor alle kinderen

Moeten alle kinderen eigenlijk ondernemend zijn? Ondernemingszin op het niveau van zelfsturing is voor elk kind belangrijk om in het leven op het goede spoor te blijven, om het stuur in handen te houden. Zonder zelfsturing blijf je hulpeloos, overgeleverd aan de kant staan. Ondernemingszin gaat nog een stukje verder. Het zorgt ervoor dat je proactief kunt zijn, dat je nieuwe wegen durft inslaan, je eigen grenzen verlegt en iets toe­voegt aan je leven. Het onderwijs kan er niet onderuit. Kansen geven aan onder­nemingszin is werken aan de energiebron voor de toekomst. Een ondernemende samenleving met een hoge levenskwaliteit wordt geleid door ondernemende men­sen die kansen zien en ze benutten.

Bronnen

Foto: http://www.pixabay.com

Een gedachte over “8 praktijkvoorbeelden om de ondernemingszin van kleuters te stimuleren

  1. Ik vind dit gebakken lucht zonder enige wetenschappelijke basis. Maar bovenal vind ik het ideologie. De ideologie van de schrijvers van deze blog is dat ‘ondernemers’ en ‘leiders’ belangrijker zijn dan andere mensen, en dat we die uit de massa van ‘gewone’ kleutertjes moeten plukken, koesteren en extra moeten stimuleren. Je kunt ook zeggen dat dit de dominante en egocentrische kinderen zijn, die weten hoe ze hun zin moeten krijgen, ten koste van andere kinderen. Mijn opvatting (want laat ik die dan ook maar geven): van dit soort mensen hebben we er al teveel in de samenleving, anders gezegd: de brutalen hebben de halve wereld en dat is meer dan genoeg. Overigens ben ik zelf ondernemer, maar ik herken mezelf niet de karaktereigenschappen die hier geschetst worden. Ik denk ook niet dat de schrijvers van dit stuk ondernemer zijn. Ik heb niets tegen ideologie, ook al is dit niet mijn ideologie. Maar hier wordt ideologie verkocht als wetenschap, en dat hoort niet thuis op Kleutergewijs.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.