Aan de slag met schematic behaviour in young children, ofwel “gedragspatronen bij jonge kinderen”

Van onze gastblogger Ruth Alberts – pedagoog Odisee Brussel

Als pedagoog en docent in de lerarenopleiding met specialisatie kleuteronderwijs, geloof ik in het belang van vrij spel in de kleuterklas. Ik ben ervan overtuigd dat vrij spel, naast een geleid aanbod van de kleuteronderwijzer(es), de hele dag door moet plaatsvinden en zeer waardevol is in de ontwikkeling van onze jongste scholieren (ook bij de oudere kleuters!). Wanneer ik in klassen kom en kinderen in de winkel- of bouwhoek zomaar wat zie “rondhangen”, ben ik echter teleurgesteld. Dan rijst telkens de vraag hoe we die kinderen tot een diepgaander vrij spel kunnen brengen. En hebben kleuters steeds begeleiding nodig om hun spel te verdiepen?

Schematic behaviour observeren om verdiepend te leren

Een tijdje terug las ik een artikel waarin de waarde van het vrij spel aangehaald werd, en waarin vrij spel gelinkt werd aan het zogenaamde schematic behaviour (vertaald als de gedragspatronen) van kinderen. Dit artikel bleef een beetje vaag over wat gedragspatronen inhouden, maar gaf een belangrijk verband weer tussen deze patronen en vrij spel in de kleuterklas: door tijdens het vrij spel de gedragspatronen van kinderen te observeren, kan je gerichter activiteiten aanbieden die hun leren verdiepen. Die ervaringen kunnen op hun beurt verwerkt worden via het vrij spel, dat op zijn beurt dus ook verdiept zal worden.

Ik werd geprikkeld verder op zoek te gaan en vond volgende definitie van Grimmer T. (2017):

“Gedragspatronen zijn herhaald gedrag of herhaalde denkwijzen die zich bij kinderen voordoen. Gedragspatronen helpen kinderen om de wereld beter te begrijpen via exploratie en onderzoek.”

Schematic behaviour is dus herhaald gedrag dat je kan observeren in het spel van kinderen, zoals het heen en weer rijden van dingen, in cirkels bewegen, spulletjes verzamelen in de broekzakjes … Gedragspatronen verschillen van kind tot kind. Sommige kinderen zijn met één bepaald patroon intensief bezig, anderen met geen enkel en nog andere kleuters met verschillende tegelijk. Door deze gedragspatronen te observeren krijg je als leerkracht inzicht in de denkprocessen van kinderen. Hier vervolgens iets mee doen, helpt kinderen om hun gedrag betekenisvol te maken, uit te breiden, te verdiepen. Het geeft je ook inzicht in waarom bepaalde kinderen bepaalde gedragingen stellen. Gedragingen die we soms als ongewenst omschrijven, zoals gooien met dingen, torens blijvend omvergooien, overal op klimmen … kunnen we, door ermee aan de slag te gaan, een positieve invulling geven. Soms is het noodzakelijk een bepaald gedrag een andere richting te geven om het veilig te houden.

Schematic behaviour thuis – mijn persoonlijke ervaring

Het duurde even vooraleer ik  helemaal ‘mee’ was met het onderwerp. Bij ‘steeds vormen zoals de zon tekenen’ dacht ik bijvoorbeeld: ‘Dat doet toch geen enkel kind?’ Bij ‘dingen in hun zak steken’ dacht ik bijvoorbeeld: ‘Dat doen toch alle kinderen?’.

Tot ik bij het hoofdstuk enveloping aanbelandde: kinderen met dit gedragspatroon bedekken tekeningen voortdurend met verf, smeren hun eigen hand met verf of lijm in, zijn geïnteresseerd in dingen ergens in te steken of zichzelf te verstoppen …

Ik herkende onmiddellijk het gedrag van mijn dochter hierin, en zag een mooie kans om dit nauwlettender te bestuderen en ermee aan de slag te gaan. Ik stelde mijn dochter voor om samen cadeautjes te maken, zij mocht kiezen wat we zouden inpakken … een heel weekend zijn we bezig geweest met in- en uitpakken! Vele spulletjes, maar ook lichaamsdelen en de kat moesten het ontgelden. Ze zette het spel ook buitenshuis verder: in de winkel verstopte ze zich achter het gordijn van het kleedhokje, haar knuffeldeken werd een warme jas … En weer thuis ging het van: “Mama, gaan we weer inpakken?”

Door mijn kleine inbreng van het inpakpapier bleek ik dus behoorlijk wat effect te hebben op haar spel dat weekend. We ontdekten dat niet elk papier geschikt is om iets in te pakken, het kan ook te groot of te klein zijn. We moesten stukken afscheuren of knippen, en haar geknip – dat tot dan toe altijd bij één knip was gebleven – moest nu doorgezet worden. Meer knippen, anders bleef het papier te groot. We kwamen erachter dat het handig is eerst een lijn te tekenen op het papier, en dan pas te knippen. Die lijnen moest ik eerst tekenen, maar al gauw wou mijn dochter ze zelf trekken op het papier. En soms werden het zelfs cirkels! Neen, die waren niet altijd even gemakkelijk uit te knippen.

 

Schematic behaviour in de klas – aan de slag!

Doorloop een aantal vragen en ga dan over tot actie:

  • Observeer het gedrag van de kinderen in de klas tijdens vrije momenten of tijdens het spelen.
  • Merk ik zaken op die hen fascineren of merk ik een steeds herhalend gedrag op.
  • Welke uitdagingen zou ik kunnen bieden voor dit kind? Moet ik aanpassingen doen in de hoeken, in mijn aanbod?
  • Moet ik eerst nog wat verder observeren?

In onderstaand overzichtje geef ik een overzicht van de verschillende gedragspatronen die Grimmer onderscheidt in haar boek. De gedragingen staan niet altijd op zichzelf, ze zijn vaak verbonden met andere patronen. Zo zou in mijn persoonlijke voorbeeld het enveloping-gedragspatroon verbonden zijn met insluiten (enclosing) en zaken vullen (containing). Nog wat verder observeren dus, welke gedragingen mijn dochter nog stelt.

Grimmer maakt een onderscheid in gedragspatronen, in onderstaand kader geef ik een aantal mogelijke tips. Op deze manier kan je tijdens het vrij spel sommige gedragingen, die op het eerste gezicht onbelangrijke lijken, op een andere manier gaan bekijken; en via een verrijking betekenis geven.

 

schema Wat kunnen we waarnemen Enkele voorbeelden Wat kunnen we doen
Connecting = verbinden Speelgoed zo plaatsen dat het elkaar raakt, spullen aan elkaar lijmen, dingen met elkaar verbinden, zaken uit elkaar halen … Bloemenkettingen maken, spinnenwebben maken, weven, touwen aanbieden zodat ze zaken aan elkaar kunnen binden, kringspelen waarbij ze elkaars handen vasthouden,…
Containing = bevatten

Komt vaker voor dan andere gedragspatronen

In dozen kruipen, zaken vullen met dingen, dingen in hun zak steken, dozen of andere zaken leeghalen (bv. de zakdoekendoos) … Materialen voorzien waar ze zaken in kunnen verzamelen, en dit in verschillende speelhoeken, kleren voorzien met veel zakken in de verkleed-of poppenhoek, laat hen classificeren en sorteren,…
Core and radial = kernen en lijnen volgen Zonnen of fietswielen tekenen, ballen rollen, toiletpapier afrollen … Laat ze met klei of plasticine spelen en voorzie extra materialen als rietjes, veren, stokjes. Parcours waarin ze lijnen en rondingen moeten volgen vb. touwen, hoepels.
Enclosing = begrenzen In tunnels of dozen kruipen, begrenzingen maken rond zichzelf of dieren, huizen bouwen (eventueel inclusief de omheining), het eten op hun bord langs de randen leggen … Grote dozen voorzien waarin ze kunnen zitten, in de schrijfhoek papierleggen met omranding op , voorzie ruimtes waar ze voor zichzelf afgebakende ruimtes kunnen bouwen, voorzie kettingen, armbanden e.d. om hun lichaamsdelen te “begrenzen”
Enveloping = bedekken Een tekening bedekken met verf, hele hand beschilderen, dingen verstoppen in het zand, zichzelf graag bedekken, graag hoofddeksels opzetten … Laat hen schilderen op stenen, pleister figuurtjes,… laat hen papieren vouwen, met parachute spelen waarbij ze eronder kunnen, laat hen dingen verstoppen in de zandbak, verband voorzien in de poppenhoek,…
Going through a boundary = grenzen overschrijden Door tunnels kruipen, auto’s en andere voorwerpen door tunnels duwen, speelgoedauto’s tegen de muur laten crashen, knopen maken in touw … Voorzien materialen zodat ze dingen op, onder en door kunnen laten gaan, door tunnels kruipen, in en uit ontdekken in verschillende contexten, lookpers bij de klei,…
Orientation = oriënteren Zichzelf in verschillende posities bewegen, op de vloer liggen, door de eigen benen kijken, graag op de schommel zitten, bewegende voorwerpen vanuit verschillende hoeken bekijken, overal op klimmen … Spelletjes waarbij ze hun lichaam in verschillende posities bewegen of rollen, spiegels voorzien zodat ze zich vanuit verschillende standpunten kunnen bekijken, kijkdozen, verrekijker, telescoop aanbieden,…
Positioning = positioneren Speelgoed in rijen zetten, speelgoed ordenen volgens kleur of vorm, hun eten liefst apart leggen op hun bord (sorteren), altijd op een bepaalde plek willen zitten … De tafel dekken, een eigen wereld laten bouwen in een schoendoos, materialen voorzien die ze kunnen groeperen, laat hen (gekende) zaken op logische volgorde leggen vb een verhaal, patroon voor ketting,…
Rotation = draaien

 

Rollen van een heuvel, naar draaiende zaken kijken (bv. de wasmachine), ronde bewegingen tekenen of schilderen, opendoen van flesjes … Voorzie materialen die draaien, schrijfdans met draaibewegingen, kringspelen zoals zakdoekje leggen, liedjes zoals de wielen van de bus, gebruik begrippen als rond, draaien, ronddraaien,rollen, opwinden,…
Trajectory = bewegingsbaan volgen Voedsel van een hoge stoel laten vallen, springen en klimmen op voorwerpen, gooien met voorwerpen, spelen met lopend water … Verschillende bewegingsvormen laten ervaren, voorzie speelgoed als een jo-jo, parachutespel, papierenvliegtuigen maken en werpen, experimenteer met het vallen van verschillende voorwerpen
Transforming = transformeren Verf mengen tot nieuwe kleuren, moddercake maken, water bij hun puree gieten, water en zand mixen … Ontdekken hoe ijs weer water wordt, kook activiteiten, plant zaken met hen zodat ze de veranderingen doorheen de tijd ontdekken, een modderkeuken voorzien, water bij klei doen en effect laten ontdekken,…
Transporting = verplaatsen Kinderen of voorwerpen rondrijden in buggy, zaken vullen met speelgoed en dit steeds verplaatsen, veel voorwerpen tegelijk vasthebben, gefascineerd zijn door transportmiddelen … Voorzie zaken zoals karretjes, buggy’s e.d. om zaken in te vervoeren. Fietsen waarbij ze iemand kunnen vervoeren. Laat hen zaken verplaatsen van de ene naar de andere kant, waterbanen zodat het water zich kan verplaatsen.

 

 

Meer lezen:

  • Grimmer, T. (2017) Observing and developing schematic behaviour in young children. Jessica Kingsley Publishers: Londen.

Andere bronnen:

2 gedachtes over “Aan de slag met schematic behaviour in young children, ofwel “gedragspatronen bij jonge kinderen”

  1. Ik ben tijdens mijn stage ook aan de slag gegaan met deze gedragspatronen of schemata. Heel verrijkend, voor mezelf én voor de kleuters! Eerst observeren. Het viel op dat sommige kleuters inderdaad steeds hetzelfde spel gingen opzoeken: een aantal jongens trokken steeds naar de bouwhoek om er met blokken en plankjes ‘muren’ te bouwen en er dan met auto’s over, op en af te rijden (positioning, connecting en trajectory). Enkele kinderen zochten vaak geluid in speelgoed: pareltjes van het ene kommetje in het andere gieten, kommetjes die tegen elkaar tikken, roepen door buizen van de bouwhoek. In sommige bronnen wordt ‘geluid’ ook als een gedragspatroon benoemd. Na het observeren probeerde ik activiteiten aan te bieden die aansloten op de schemata die ik geobserveerd had. De jongens die interesse toonden in materialen tegen elkaar zetten, materialen verbinden en er ander materiaal over lieten bewegen, konden met buizen en gootjes banen maken om knikkers en pingpongballetjes in te laten rollen. Wiskundige begrippen als klein, groot dik, dun, lang, kort, snel, traag, helling, steil, … kwamen talrijk aan bod. De kinderen die experimenteerden met geluid, liet ik muziek maken met blikken, houten parels, houten stokken en buizen. Ook hier werden abstracte begrippen ingeoefend, zoals luid, luider, zacht, hol, vol, plastic, metaal, hout, tikken, schudden, rammelen, wrijven, … Bij deze laatste activiteit worstelde ik wel nog met de mate waarin ze andere kleuters stoorde (te veel ‘lawaai’ maakte). Daarover las ik een interessante blog van het Toverklasje: https://toverklasje.wordpress.com/2018/04/01/een-hele-maand-overal-geluid/.

    Like

  2. Wat een boeiende manier om naar het spel van kleuters te kijken! Ik herken inderdaad heel wat gedragingen bij mijn eigen kinderen, al had ik het nooit zo bekeken of gecategoriseerd.. Heb nog maar 1 kleuter in huis, bij haar is de “orientation” dan weer heel populair 😉 Bedankt voor het delen!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s