Creativiteit komt niet zomaar vanzelf

“Dat wordt wel erg moeilijk voor de kleuters,” zegt onze studente. Ik heb haar net uitgelegd dat vierjarige kleuters tijdens een taalactiviteit een nieuwe uitvinding mogen verzinnen en uittekenen. Onze studente heeft al jaren ervaring in de naschoolse kinderopvang, en ziet dit niet lukken met kleuters. “Maar zijn kleuters dan juist niet erg creatief?” zeg ik. Onze studente geeft me ongelijk. “Als je ze laat doen, dan maken ze allemaal krak hetzelfde, ook al wil je dat niet.”

De weken daarop ervaar ik het zelf terwijl ik vierjarige kleuters en hun leerkrachten observeer: Heel wat kleuters zouden liefst van al exacte kopieën willen maken van wat de ander heeft bedacht. Dat is niet op hun juffen gerekend, die alles uit de kast halen om toch de creativiteit te stimuleren.

Vier tips van hen, een vijfde van jou

1 Niet meteen in het diepe werpen

Rijke ervaringen leiden tot rijke creativiteit. Dus voordat je begint, moeten de kleuters het onderwerp al goed verkend hebben door exploratie, spel en waarnemingen. Een vrije brainstorm helpt hen daarbij. Eerst ongeremd, zonder op de materialen en de uitvoering te letten. Daarna met de materialen, wat sommige kleuters inspireert voor ideeën. (Daar zijn ze niet anders in dan volwassenen, trouwens.) Bovendien moet je de creativiteit niet altijd groot zien. Kleuters kunnen ook creatief zijn door verder te werken op een  half afgewerkte tekening of product.

2 Variëren met materialen  

Stel dat de kleuters een muziekinstrumentje maken om hun favoriete muziek te begeleiden. Als één kleuter met een kaasdoosje een tof muziekinstrument gemaakt heeft, dan willen de andere kleuters dat uiteraard ook. Laat je ze gaan, dan zijn er 24 dezelfde instrumenten. Een eenvoudige ingreep is om heel veel variatie te voorzien in de materialenbak. De leerkracht haalt zelfs bewust de kaasdoosjes weg, als blijkt dat te veel kleuters hiermee hetzelfde ontwerp willen bouwen. Ander kosteloos materiaal dwingt hen om nieuwe inspiratie aan te boren. Een alternatief is om aan de kleuters expliciet te vragen dat hun muziekinstrument anders moet zijn dan de andere en hen hier regelmatig aan te herinneren. Ook dat stimuleert de kleuters om verder te denken.

3 Werken aan techniek

Stel dat de kleuters net het boek Frankie (L. Timmers) hebben gelezen, en vervolgens een eigen robot willen maken. Ze vinden allerlei fijn kosteloos materiaal, maar hoe moet dat allemaal samen? Heel wat kleuters ervaren dit als een torenhoge drempel. Kleuters beginnen al snel van alles te lijmen, omdat ze dat al eerder gedaan hebben. Maar sommige zaken moeten geniet worden, of met touw of elastiek aan elkaar bevestigd worden. Als volwassenen nemen we die beslissingen zonder na te denken. Kleuters moeten dit nog leren. Een goede ingreep is om regelmatig expliciet aandacht te besteden aan bevestigingstechnieken, en de voor- en nadelen van de verschillende technieken samen met de kleuters te onderzoeken. Dat kan ook in de grote kring. De investering waard, want zo kunnen de kleuters zelfstandiger werken en krijgen ze al doende nieuwe creatieve ingevingen.

4 Klankbord spelen

Stel dat de kleuters uitgedaagd worden om een vliegende machine uit te vinden en uit te tekenen. Ze tekenen al snel vleugels, en klaar is kees. Als er echter iemand hen vraagt te verwoorden wat de machine allemaal kan, waarom het gemakkelijker is dan een vliegtuig, of waar de machine naartoe vliegt, dan helpt dit hen om het verhaal achter hun ontwerp uit te diepen. Nog tijdens het vertellen zie je hoe de kleuters nieuwe mogelijkheden ontdekken, en hun ideeën aanpassen. Onze ervaring is dat dit niet meteen vanzelf gaat. Je mag best kritische vragen stellen, en veel, om de kleuters uit te dagen.

5

 

Waarom zou je hier energie in investeren?

De voorbeelden hierboven komen uit een STEM-project met 4-jarige kleuters uit kleuterklassen met veel diversiteit. Het was mooi om te zien hoe de kleuters straalden wanneer ze hun eigen ontwerp mochten voorstellen. Niet alleen hun zelfwaarde steeg, maar er waren ook rijke, taalprikkelende gesprekken rond die creatieve ontwerpen.

Creativiteit is niet zomaar iets dat gebeurt. Het romantisch idee dat (alle) kleuters ongebreideld creatief zijn, en het daarna alleen maar bergaf gaat, is onjuist. Kleuters kunnen al wel een beetje creatief zijn, ja, als het gaat om heel veel verschillende ideeën te verzinnen. Maar ze worden toch nog creatiever naarmate ze ouder worden (Bijvoet-van den Berg et al., 2014).  Creativiteit groeit pas goed, wanneer het gestimuleerd wordt in gesprekken (Leggett, 2017). Hoeveel energie dat ook kost, het is de moeite waard.

Met dank aan Sabrina De Wint en Els Schiettekat, van basisschool Atheneum te Aalst

Met dank aan onze studente Duphine Nijs

Helena Taelman, geen expert in creativiteit, maar wel een liefhebber ervan

Referenties

  • Leggett, N. (2017). Early Childhood Creativity: Challenging Educators in Their Role to Intentionally Develop Creative Thinking in Children. Early Childhood Education Journal, 45(6), 845-853.
  • Bijvoet-van den Berg, S., & Hoicka, E. (2014). Individual differences and age-related changes in divergent thinking in toddlers and preschoolers. Developmental psychology, 50(6), 1629.

Het eerste artikel geeft een mooie definitie van creativiteit aangepast aan kleuterniveau: “Creativity for young children involves cognitive processes that develop through social interactions, play and the imagination. Creative thinking is a transformative activity that leads to new ways of thinking and doing that are novel for the child or useful to children’s communities.”

Wat meer over de foto

Creativiteit op kleuterniveau: een bed omgebouwd tot vliegmachine. Omdat deze vierjarigen nog niet erg goed kunnen tekenen, hielpen we hen op weg met een tekening van een bed. (Ook echte uitvinders vertrekken al van wat bestaat.) Ze hadden voldoende tekenvaardigheid om vanaf dit punt hun ideeën uit te werken. De vragen van de juf waren daarbij een essentiële steun. Hadja verzon zo nog een babybed.

 

3 gedachtes over “Creativiteit komt niet zomaar vanzelf

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s