Als je oortjes stuk zijn…

Poster gemaakt door dove en slechthorende kinderen uit het reguliere (lager) onderwijs. Centrum Ambulante Revalidatie De Poolster; Ondersteuning vanuit BuBaO Kasterlinden

“Wardje speelt met zijn trein en maakt een hoop rommel.
‘Ik breek nog mijn nek!’ roept papa. ‘Opruimen, Wardje!’
Wardje luistert niet naar papa. Hij haalt de blokkendoos uit de speelgoedkist.
Hij bouwt een mooie toren.
‘Wat krijgen we nu?’ gilt papa boos.
(…)
‘Wardje luistert niet’, zucht mama. ‘Hij is ook koppig en wil niet praten.’
‘Zo’n stout konijn hebben we nog nooit gehad’, moppert papa.”

Uit: Wardje!! Van Brigitte Minne & Jan De Kinder

 

Herkenbaar? Zo van die kleuters aan wie je telkens weer moet vragen om op te ruimen, maar die nooit willen luisteren? Of als alle kinderen al lang in de rij staan, klaar om naar buiten te gaan, maar je net die ene kleuter telkens weer persoonlijk moet gaan halen?

De mama en papa van Wardje ontdekken pas na een hele tijd dat hun zoontje doof is, of zoals de dokter zegt “De oren van Wardje zijn ziek”. Ook in de kleuterklas zal dit in ieder geval heel herkenbaar zijn: verschillende kleuters horen in bepaalde periodes tijdelijk minder als gevolg van oorontstekingen. En meteen komt Wardjes gedrag in een heel ander daglicht. Puzzelstukjes passen in elkaar. Maar hoe moet het nu verder?

Doof zijn, da’s toch gewoon ‘niet horen’?

Zo simpel is het echter niet. Binnen de groep van alle personen met een auditieve beperking, bestaat een enorme diversiteit (VAPH, 2017; Antwerpen Plus, 2017):

  • slechthorendheid versus doofheid: In het laatste geval is communicatie op basis van (enkel) spraak en gehoor uiterst moeilijk of zelfs onmogelijk.
  • aan één oor of beide oren
  • verworven of aangeboren (al dan niet erfelijk). Verschillende oorzaken kunnen aan de basis liggen van gehoorverlies.
  • Andere gehoorproblemen zoals geluiden te sterk waarnemen (hyperacusis) of een voortdurend gepiep of geruis in je hoofd (tinnitus of oorsuizen)

Wie minder hoort, kan beroep doen op verschillende hulpmiddelen.

  • Een hoorapparaat kan helpen voor wie nog gehoorrest heeft. Dit toestel wordt achter het oor gedragen en versterkt de geluiden die je oren nog kunnen waarnemen.
  • Mensen die zwaar slechthorend of zelfs doof zijn, kunnen baat hebben bij een cochleair implantaat (CI). Dit hulpmiddel bestaat uit een uitwendig én inwendig deel: men kan slechts gebruik maken van een CI na een operatie. Kinderen die op jonge leeftijd geïmplanteerd worden, kunnen een goede spraakontwikkeling doormaken.

Het blijven echter ‘slechts’ hulpmiddelen. Meestal heeft een slechthorend of doof persoon ook nood aan extra communicatie-ondersteuning, zoals:

  • Spraakafzien, of ‘liplezen’ in de volksmond.
  • Waar SMOG (‘Spreken met ondersteuning van gebaren’) en ‘babygebarentaal’ de gesproken taal ondersteunen, is de Vlaamse Gebarentaal (VGT) een taal op zich. Sinds 2006 is de VGT een officieel erkende taal, met haar eigen ‘gebarenschat’ en grammatica, die verschilt van de Nederlandse grammatica.

Met al onze zintuigen beseffen we dat de wereld om ons heen bestaat. Geluiden kunnen verschillende functies hebben: ze kunnen ons waarschuwen voor gevaar, maar zorgen vaak ook voor plezier. Niet of minder kunnen horen heeft dan ook een grote impact op het leven van een kind. Of zoals de doofblinde Helen Keller ooit zei: “Met je ogen hou je contact met ‘dingen’, maar met je oren hou je contact met mensen.” (Antwerpen Plus, 2017, p4)

 

Een dove kleuter in je rumoerige, horende klasgroep?

“We hadden indertijd vrij snel besloten dat onze dochter Sarah zou starten in het ‘gewone’ kleuteronderwijs: de school om de hoek, waar ook haar (horende) broers gaan. Toch bleven we met heel wat vragen zitten. Hoe zal ze met de juf kunnen communiceren? Thuis gebruikten we altijd VGT, maar dat kenden de leerkrachten niet, en we konden niet verwachten dat ze dat allemaal zouden leren. Hoe zou het contact met de andere kindjes verlopen? …” (Eline*, mama van Sarah*, 5 jaar – persoonlijke communicatie)

 

Sinds het M-decreet in werking trad, gaan er meer kinderen met specifieke onderwijsbehoeften naar het gewoon onderwijs (Santermans, 2017). Inclusief onderwijs is uiteraard heel mooi, al was het maar omdat kinderen van elkaar leren in alle diversiteit (De Meulder, 2015).

Dove en slechthorende kinderen hebben hier vaak ook heel wat mogelijkheden en kansen bij, zoals het feit dat de combinatie van gebarentaal en gesproken taal leidt tot een grotere taalvaardigheid (Knoors, 2005)

Maar zoals voor de meeste kinderen die een bepaalde zorg- en onderwijsbehoefte hebben, komen hier voor dove en slechthorende kleuters wel wat drempels bij kijken. Deze kinderen worden vaak gekenmerkt door eenzaamheid en isolatie. Moeilijker kunnen deelnemen aan gesprekjes tussen verschillende kleuters onderling is hiervoor een eerste reden. Maar de kleuters hebben ook minder contact met dove leeftijdsgenoten en rolmodellen in het reguliere onderwijs. (De Meulder, 2015).

 

Laat het niet in dovemansoren vallen… Enkele tips

“Tijdens het kringmoment laat een klasgenootje een protje, waarop alle kleuters beginnen lachen, maar Sarah wat verbaasd toekijkt. Gelukkig had de juf dat snel gezien en legde haar het mopje uit”. (Eline*, mama van Sarah* – persoonlijke communicatie)

“Stef voelt zich heel goed in de klas: elk jaar krijgt hij meer zelfvertrouwen. Zo deed hij vorig jaar niet mee met de liedjes en versjes, maar dit schooljaar wel. De juf let er ook steeds op dat Stef tijdens het kringgesprek vlak voor haar zit.” (Lotte*, mama van Stef* – persoonlijke communicatie)

“Sarah spreekt heel vlot Nederlands en verstaat het ook meestal goed, dankzij haar CI’s. Als ze iets niet gehoord heeft, kan ze dat zelf ook goed camoufleren: door de andere kindjes na te doen, de dagelijkse structuur te volgen of gewoon te gokken wat er gezegd werd. Daarom durven we soms uit het oog verliezen dat ze eigenlijk doof is. Ik vind het wel belangrijk dat de leerkrachten zich bewust zijn van het probleem.” (Eline*, mama van Sarah* – persoonlijke communicatie)

Hopelijk ben je er net als ik van overtuigd dat een kleuter met gehoorverlies zeker een plaats verdient tussen de horende kleuters. Je wil dan waarschijnlijk wel graag weten wat je kan doen zodat hij/zij zich thuis voelt in je groep.

 

Belangrijk om in de eerste plaats te beseffen is dat een hoorapparaat of cochleair implantaat slechts een hulpmiddel zijn en blijven. In tegenstelling tot een bril, dat je helpt quasi normaal te zien, blijft het gehoorverlies van een kleuter zelfs met hoorapparaat of CI steeds aanwezig. Zowel met hoorapparaat als CI zal je nooit hetzelfde horen als een horend persoon: je hoort ‘anders’.

Toch kan je enkele dingen in het achterhoofd houden, die de communicatie tussen jou als kleuterleid(st)er, de groep en de dove of slechthorende kleuter gemakkelijker maken. Ik vat hier enkele belangrijke tips samen op basis van de website van Larissa Staelens. (Staelens, g.d. 1, 2)

Zorg eerst en vooral voor enkele basisvoorwaarden in de communicatie met dove en slechthorende kleuters.

  • Zoek naar een zo passend mogelijke omgeving om de kleuter aan te spreken. Zoek een rustige plek, met zo weinig mogelijk achtergrondlawaai. Hoewel dit niet gemakkelijk is in een rumoerige kleuterklas, kan je de kleuter wel even apart nemen en persoonlijk toespreken. Zorg voor voldoende licht, maar vermijd vooral tegenlicht.
  • Trek visueel/tactiel de aandacht van de kleuter, zodat hij/zij weet dat je iets wil vertellen. Zwaai even, of tik de kleuter op de schouder. Ook als je de hele groep aanspreekt, kan je eerst even aftoetsen of die ene kleuter weet dat je begonnen bent.
  • Let er ook op hoe je zelf als spreker Zorg dat de kleuter jouw gezicht kan zien als je hem/haar aanspreekt. Articuleer duidelijk, zonder te overdrijven. Je kan zeker iets luider spreken, maar roep niet. Gebruik een normaal spreekritme. Blijf geduldig en herhaal zo vaak als nodig is.
  • Niet door elkaar praten’ is geen evidentie in de kleuterklas. Kleuters moeten vaak immers nog leren om naar elkaar te luisteren en hun beurt af te wachten om te spreken. Toch kan je hier in jouw klas extra in investeren. Soms maken slechthorende kleuters gebruik van een soort van microfoon, die als ‘praatstok’ kan fungeren: enkel wie dit toestelletje vast heeft, mag iets zeggen. Uiteraard kan ook een knuffel of een ander voorwerp deze functie overnemen.
  • En zeker niet onbelangrijk: visualiseer zoveel mogelijk informatie. Toon foto’s of prenten, eventueel met behulp van een tablet. Wijs dingen aan, en toon zelf hoe je iets moet doen. Hoewel veel kleuteronderwijzers dit ongetwijfeld al toepassen, kan het mogelijk nog iets bewuster en vaker. Want besef dat niet enkel de kleuter met gehoorverlies, maar ook taalzwakke kleuters hier baat bij zullen hebben. Maar vergeet tegelijk niet dat kinderen met een auditieve beperking heel visueel ingesteld zijn: vermijd dus te veel visuele prikkels.

 

In je kleuterklas kan je ook met deze tips aan de slag.

 

  • Zorg ervoor dat de kleuter een goede plaats krijgt in de kring: daar waar hij/zij gemakkelijk het gezicht van de juf/meester kan zien, maar ook oogcontact kan maken met de klasgenootjes.
  • Zorg dat je zoveel mogelijk uitleg geeft vóór de activiteit start. Eens de dove kleuter druk bezig is, zal hij/zij niet snel beseffen dat je nog extra informatie geeft. Mocht je toch nog extra informatie willen geven als alle kleuters al verspreid aan het spelen zijn, ga dan bij die ene kleuter nog eens aftoetsen of die het begrepen heeft: herhaal zo nodig.
  • Neem je tijd om ook aan je hele groep kleuters op hun niveau uit te leggen dat kleuter X niet zo goed hoort, en wat dit concreet betekent. Dat hij/zij niet altijd alles zal verstaan wat iemand op een afstandje roept, bijvoorbeeld. Wees alert voor communicatiemisverstanden tussen kleuters onderling en benoem ze ook naar hen toe, bij het oplossen van eventuele conflicten.

.

 

’Hoor’ je het toch in Keulen donderen?

Weet dat je er in je klas niet alleen voor hoeft te staan, mocht je toch met onzekerheden over de interactie en communicatie met die ene kleuter blijven.

De ondersteuners (de vroegere GON-begeleiders) die de dove kleuter bijstaan, kunnen ook jou als leerkracht verder helpen met je vragen. Zij zijn meestal verbonden aan scholen voor buitengewoon onderwijs, en hun expertise is van onschatbare waarde. Zij zijn vaak op de hoogte van waar je specifieke vormingen rond ‘auditieve beperking’ kan volgen.

Bij de zorgleerkracht kan je terecht met heel wat van je vragen, maar kan je ook gericht doorverwijzen naar andere personen of diensten.

Ook het professionele hulpverleningsnetwerk rond de dove kleuter kan je verder helpen. Denk aan logopedisten en audiologen, thuisbegeleidingsdiensten en revalidatiecentra.

 

Karlien Rillaerts

*Eline, Sarah, Lotte en Stef zijn omwille van privacy-redenen fictieve namen.

 

Meer lezen?

  • Website ‘Auditieve beperking in het regulier onderwijs’ – Interessante website van Larissa Staelens, die zelf (o.a.) kleuteronderwijs studeerde. Je vindt hier toegankelijke tips en uitleg, gebaseerd op haar eigen onderzoek in het kader van haar bachelorproef.
  • Bachelorproef Larissa Staelens, Een auditieve beperking in de kleuterklas. Informatie en didactische tips voor in het reguliere onderwijsWie graag meer achtergrond en informatie heeft over het onderzoek van Larissa Staelens, dat aan de basis ligt van bovenstaande website, verwijs ik graag door naar haar bachelorproef.
  • ‘Een dove of slechthorende leerling in de klas’, informatiebrochure voor leerkrachten van Antwerpen Plus, ondersteuningsnetwerk van het Katholiek Onderwijs. Behalve tips voor in de klas, geven zij ook interessante achtergrondinformatie over wat gehoorverlies precies betekent.
  • Wardje, door Brigitte Minne en Jan De Kinder. Dit unieke kleuterboekje dompelt kleuters onder in de hightech wereld van een doof konijntje dat dankzij technologie opnieuw kan horen. Samen met dit boek werd een educatief pakket ‘Oortjes gespitst’ (2005) rond geluid en technologie ontwikkeld: een didactisch pakket over technologie en gehoorproblemen voor kleuterleidsters en hun klas. Te verkrijgen via uitgeverij Averbode
  • Mellie en haar CI’s, door MED-EL – Prentenboek over cochleaire implantaten, promomateriaal door firma MED-EL.
  • Hoorimplantaten en het leslokaal. Een gids voor leraren. Door MED-EL – Informatieve brochure door firma MED-EL. Weliswaar eerder toegespitst op lager en secundair onderwijs, maar bevat toegankelijke informatie over cochleaire implantaten en gehoorverlies. De tips voor in het klaslokaal kunnen, mits aanpassing aan de context, ook nuttig zijn voor het kleuteronderwijs.
  • Website Onafhankelijk Informatiecentrum over Cochleaire Implantatie (ONICI) – Website met doel om correcte, objectieve en up-to-date informatie te geven rond Cochleaire Implantatie en dit voor Vlaanderen en Nederland.
  • http://www.mijnkindisdoof.be/ – Website over tweetalig opgroeien met (gesproken) Nederlands en Vlaamse Gebarentaal.

 

 

Referentielijst

 

Karlien Rillaerts

2 gedachtes over “Als je oortjes stuk zijn…

  1. https://onderzoekonderwijs.net/2018/03/18/als-je-oortjes-stuk-zijn/
    Veel discussies over het M-decreet in Vlaanderen draaien mijns inziens om de bereidheid of vermeende onwil van leerkrachten en scholen om redelijke aanpassingen te doen aan hun onderwijs. Dit blogbericht focust niet zozeer op de grote principes of op het verwachte engagement van leerkrachten voor inclusie, maar op het professionele leerkrachtgedrag dat nodig is opdat kinderen met een auditieve beperking goed onderwijs zouden krijgen in een reguliere klas. Deze concretisering is een verademing en kan het verzande debat verrijken. Beslecht is het debat daarmee niet. Kunnen onze leerkrachten dat allemaal? Zijn ze in staat en bereid niet alleen voor X redelijke aanpassingen te doen maar ook voor Y en Z, met tekens andere bijzondere noden? Waar en wanneer wordt het geheel van redelijke aanpassingen onredelijk voor welke leerlingen en leerkrachten?

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.