Drukke of net stille vluchtelingenkinderen… Wat dragen ze mee in hun rugzakje?

Maak even kennis met Hayat, 4 jaar. “Je mag naar school, maar je vindt het daar maar niks. De angst in je ogen als mama vertrekt. Contact maken is moeilijk, je vecht bijna om alles. Je pakt zoveel mogelijk speelgoed en versleept dat naar jouw plekje. Het kind dat het waagt om in de buurt te komen, wordt weggeslagen. Bij het buitenspelen ren je, met een zandbakschep als wapen, schietend in het rond.” (Greve, 2016, p9)

Goede observeerders, en dat zijn kleuterleid(st)ers vaak, merken vrij snel of kinderen zich goed in hun vel voelen. Maar negatieve signalen worden al eens verkeerd geïnterpreteerd (De Jong & De Jong, 2016). Zo twijfelde de juf eerst aan autisme als mogelijke oorzaak voor Hayats gedrag.

Vluchtelingenkinderen ervaren verlies

Kijk even mee terug naar Hayat. “Je bent nog maar vier jaar en je heet Hayat. Je bent gevlucht uit Eritrea. Alles moest je achterlaten: je huis, je speelgoed en je familie. In het pikkedonker stapte je samen met je ouders en te veel anderen op een gammel bootje. Alles wat te zwaar was, moest overboord. Zelfs je knuffel. Je zat bij mama op schoot. Doodsbang. De wrakkige, overbezette boot lag veel te diep, het water stroomde over de rand. Wanhopig schepten de mannen met kleine bakjes water uit de boot. Sommige medevluchtelingen vielen in de zee en zijn weg. Jouw ogen hebben het allemaal gezien.” (Greve, 2016, p8)

Vluchtelingenkinderen dragen een opeenstapeling van nare, vaak traumatiserende ervaringen met zich mee (Greve, 2016). Verlies is een belangrijk kernwoord: het verlies van dierbaren, maar ook al wat vertrouwd was, moesten ze achterlaten. De rol van hun ouders is bovendien ambigu geworden, verwarrend zelfs. Hun zwijgzaamheid rond (de reden voor) de vlucht, wat jonge kinderen proberen in te vullen met hun eigen fantasie. De confrontatie met het lijden van hun eigen ouders, die mede daarom veel beperkter emotioneel beschikbaar (kunnen) zijn voor hen. Gezinsrollen worden dan nog eens compleet dooreen geschud door de vlucht. Kinderen en volwassenen integreren in verschillende snelheden, wat vaak zorgt dat kinderen als tolk moeten optreden voor hun ouders, die op hun beurt in een afhankelijkheidspositie ten aanzien van hun kind geplaatst worden (Serneels, 2016).

Wat is een trauma?

Hoewel kinderen kneedbaar en veerkrachtig zijn, is er voor heel wat vluchtelingenkinderen een verhoogd traumarisico. Er bestaan tal van definities van wat een trauma is, maar een belangrijk element is dat er “blijvende ongunstige effecten op het psychisch, sociaal en emotioneel functioneren of op geestelijk welzijn van iemand” (Samhsa (2012, in De Jong & De Jong, 2016, p.25).

Een trauma uit zich anders afhankelijk van de situatie en de leeftijd (Bartlet, Smitt & Bringewatt, 2017). In deze bijdrage focus ik daarom enkel op de situatie van jonge vluchtelingenkinderen. Volgens Solentra is trauma bij vluchtelingenkinderen een sociaal ziekteverschijnsel, met veelvuldig verlies. Meer nog, het gaat eigenlijk om “een normale reactie op abnormale gebeurtenissen” (Solentra, 2017, p9). De aard van het trauma (chronisch: oorlog, etnisch conflict, …) en de beperkte emotionele beschikbaarheid en steun van hun ouders spelen immers mee.

Vergis je niet, een trauma beïnvloedt niet alleen de sociale en emotionele regulering, maar ook de ontwikkeling van taal en communicatievaardigheden, relaties, vaardigheden voor fantasievol spel (Statman – Weil, 2015). Bij kleuters (3-6 jaar) kunnen volgende gedragingen op een trauma wijzen:

  • Scheidingsangst of hevig vastklampen aan ouders, verzorgers of leraar
  • Het kind laat weer regressieve gedragingen zien: hij/zij vertoont gedragingen uit een vorige ontwikkelingsfase, zoals weer onzindelijk zijn, duimzuigen, als een baby praten, …
  • Verhoogde waakzaamheid en schrikachtige reacties
  • Teruggetrokken zijn

Vluchtelingenkinderen horen op school

Het belang van onderwijs voor vluchtelingenkinderen kan moeilijk overschat worden. “Naar school kunnen gaan en je daar veilig voelen heeft voor vluchtelingenkinderen een sterke beschermende invloed. School biedt structuur, uitdaging, spelen met leeftijdgenoten en grip op het leven in Nederland. Leerkrachten vervullen een belangrijke rol; zij kunnen een vertrouwd klimaat creëren en de kinderen emotioneel ondersteunen. Voorspelbaarheid en veiligheid zijn hierbij van groot belang. Vluchtelingenkinderen hebben vaak extra aandacht nodig omdat ze druk, ongeconcentreerd of juist erg stil of angstig zijn.” (Pharos, 2017)

Belangrijke volwassenen die een vertrouwensrelatie hebben met het kind, kunnen de veerkracht van de kleuter aanspreken en helpen ontwikkelen (Pharos, 2017). En als je beseft wat een groot aandeel van hun leven kinderen in de kleuterklas doorbrengen, kan de kleuterleid(st)er zeker heel wat betekenen voor kinderen die een trauma ervaren hebben.

Aan de slag in je kleuterklas!

Grote ingrepen zijn vaak niet nodig. De vele kleine tips die ik verzamelde, zijn waardevol voor alle kinderen in je klas (o.a Statman-Weil, 2015; Unicef, 1995; Greve, 2016…):

  • Zorg voor vaste en consequente dagelijkse routines in je klasje. Stabiliteit help kinderen immers begrijpen dat de wereld een veilige plek kan zijn.
  • Vertel duidelijk wanneer er iets ‘anders dan normaal’ zal gebeuren. Besef dat de kleinste onverwachte gebeurtenis stressreacties kan veroorzaken bij kinderen die een trauma hebben ervaren. Het is daarom belangrijk om de angst en onzekerheid die onverwachte situaties bij hen veroorzaken, te verzachten.
  • Bied de kinderen leeftijdsadequate keuzes aan. Traumatische ervaringen gaan immers vaak samen met controleverlies. Als je hen zélf dingen laat bepalen, zoals bijvoorbeeld waar ze mogen zitten om te eten, zorg je ervoor dat ze ‘eigenaar’ zijn van hun eigen gedrag en interesses, en help je mee te zorgen dat ze een gezond zelfwaardegevoel opbouwen.
  • Begrijp dat kinderen zelf betekenis geven aan hun moeilijke ervaringen door ze opnieuw te beleven in spel, of doorheen interacties met leeftijdsgenoten of volwassenen. Besef dat bepaalde dingen die je zegt, hoe klein en schijnbaar onbeduidend ook, levendige herinneringen kunnen oproepen aan wat ze hebben meegemaakt. Als leerkracht kan je deze kinderen helpen om te gaan met hun gevoelens door zelf kalm te blijven en empathie en steun te bieden. Laat je kleuterklas daarom een plek zijn waar kinderen hun gevoelens kunnen delen. Help mee hun gevoelens in perspectief te plaatsen, en maar duidelijk dat hun ‘reacties normaal zijn voor kinderen die iets ergs hebben meegemaakt’.
  • Als slechts een of enkele van je kleuters oorlogservaringen hebben meegemaakt, is het absoluut niet nodig of zelfs niet gepast om hier met je hele klas expliciete aandacht aan te besteden in bv. een kringgesprek. Het risico kan immers zijn, zeker voor de jonge leeftijd van kleuters, dat je onterechte angsten bij andere kleuters creëert. Als het betreffende kind zélf aangeeft je deel te willen maken van zijn/haar verhaal, is een luisterend oor uiteraard heel belangrijk, zonder te oordelen of oplossingen te willen bieden. Stel je kwetsbaar op en vertel heel eerlijk, vanuit je eigen gevoel, dat je zelf niet goed weet hoe je hiermee moet omgaan. In deze context is het nog maar eens heel belangrijk te beseffen dat je als kleuterleid(st)er geen hulpverlener bent, en dat ongefundeerde adviezen net meer kwaad dan goed kunnen doen. Zoek deskundige hulp (bv. een vorming of gesprek) mocht je zelf met veel vragen blijven zitten.
  • Toon en verwoord in je handelen dat conflicten in de kleuterklas op een geweldloze manier worden opgelost.
  • Ik vermoed dat ik jullie als kleuterleid(st)ers niet moet overtuigen van het belang en de betekenis van spel voor een kind. Net voor kinderen met nare, loodzware ervaringen in hun rugzakje, kan spel cruciaal zijn. Want spelen kan kinderen immers op heel wat vlakken helpen: niet alleen met het verwerken van problemen, maar vluchtelingenkinderen kunnen zich bovendien al spelend ontwikkelen in relatievaardigheden, vriendschappen, veerkracht en taal. Spelen zorgt voor broodnodige ontspanning en het opdoen van positieve herstellende ervaring in een vreemd land. En een kleuterschool is uiteraard bij uitstek een oefenplaats in het (samen)spelen.

Uiteraard zijn kleuterleid(st)ers zijn geen hulpverleners. Veel van deze kinderen hebben gezien hun achtergrond professionele psychosociale ondersteuning nodig. Maar met deze tips help je hen toch alvast een stapje verder.

 

Karlien Rillaerts, Thomas More Kempen

 

Meer lezen?

Over vluchtelingen(kinderen) en trauma’s

  • Solentra,   Solentra is een Brusselse organisatie, verbonden aan de afdeling Kinderpsychiatrie in UZ Brussel, met grote deskundigheid in therapeutische ondersteuning voor kinderen en jongeren die slachtoffer zijn van traumatische gebeurtenissen, met aandacht voor kinderen met andere culturele achtergrond.
  • ‘Ontwrichte kinderen in het onderwijs. Trauma- en hechtingsproblematiek in de klas’, van Willem De Jong en Annelies De jong. Een helder en bevattelijk geschreven boek over wat trauma- en hechtingsproblematiek betekent, en hoe daar mee kan omgegaan worden.
  • Kinderen met oorlogservaringen, Unicef, Helder geschreven Nederlandse vertaling van een internationaal rapport van Unicef
  • Spelstimuleringsprogramma De Droomvogel, Marlies GreveNederlands programma, gericht op een bredere doelgroep dan enkel vluchtelingenkinderen. Interessant is de aandacht voor kwetsbare kinderen die door wat ze hebben meegemaakt, soms niet tot spelen toekomen, maar in de eerste plaats in de eerste plaats overlevingsgedrag vertonen. Er wordt ook beschreven hoe spel kan helpen bij het (opnieuw) opbouwen van een vertrouwensrelatie. (zie ook volgende)
  • ‘“Juf, wil je met me spelen?” Spelbegeleiding aan jonge vluchtelingen.’, door Marlies Greve. In Zorgbreed 14 (1), 8-12. Bevattelijke tekst die de toepassing van ‘De Droomvogel’ specifiek voor de doelgroep vluchtelingenkinderen beschrijft.
  • Documentaire ‘Wij zijn mensen’ van Nic BalthazarBelangrijker dan te focussen op al wat moeilijk gaat voor deze kinderen, verwijs ik ook graag naar een dit prachtige beeldverhaal van Nic Balthazar, die je doet beseffen hoe deze kinderen veel meer gemeenschappelijk hebben met alle andere kinderen in je klas, dan je wel zou denken.

Over vluchtelingen in het onderwijs

Hoewel in verschillende brochures de adviezen vaak gericht zijn op kinderen vanaf de lagere schoolleeftijd, kunnen vele tips (bv. betreffende het inrichten van de klasomgeving, noden, …) zeker ook nuttig zijn in je kleuterklas.

Referentielijst

Bartlett, J. , Smith S. & Bringewatt, E. (2017). Helping young children who have experienced trauma: Policies and strategies for early care and education. Child Trends, 2017 – 19.

De Jong W. & De Jong A. (2016). Ontwrichte kinderen in het onderwijs. Trauma- en hechtingsproblematiek in de klas. (2e druk). Huizen: Pica.

Greve, M. (2016). “Juf, wil je met me spelen?” Spelbegeleiding aan jonge vluchtelingen. Zorgbreed 14 (1), 8-12.

Pharos (2017). Handreiking vluchtelingenkinderen in de klas. Opgevraagd op 5/2/2018, via http://www.pharos.nl/documents/doc/handreiking_vluchtelingenkinderen_op_school.pdf

Serneels, G. (Solentra vzw; 19/2/2016). Trauma en vluchtelingenkinderen. Presentatie in het kader van de Dag van het Slachtoffer. Opgevraagd op 3/2/2018, via http://docplayer.nl/24831582-Trauma-en-vluchtelingenkinderen-geert-serneels-coordinator-solentra-vzw-dag-van-het-slachtoffer-19-02-2016.html

Statman-Weil, K. (2015). Creating trauma-sensitive classrooms. Young Children, 70 (2), 72-79.

Solentra (07/11/2017). Trauma en veerkracht bij gevluchte kinderen en gezinnen. Presentatie op het Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen, Odissee. Opgevraagd op 3/2/2018, via http://docplayer.nl/65085356-Trauma-en-veerkracht-bij-gevluchte-kinderen-en-gezinnen-solentra-vzw-campus-hoger-instituut-voor-gezinswetenschappen-odisee-07-11-2017.html

Unicef (1995). Kinderen met oorlogservaringen. Handreikingen aan leerkrachten en ouders. [Nederlandse vertaling, door Mona Macksoud). Opgevraagd op 5/2/2018, via https://onedrive.live.com/?authkey=%21ABjdOZEob2fciks&cid=A2BD4869A6AE5CDC&id=A2BD4869A6AE5CDC%216265&parId=A2BD4869A6AE5CDC%216144&o=OneUp

 

Een gedachte over “Drukke of net stille vluchtelingenkinderen… Wat dragen ze mee in hun rugzakje?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s